Shqipëria renditet mbi mesataren e Bashkimit Europian për peshën e të rinjve që kanë përfunduar arsimin e lartë, duke kaluar vende si Italia dhe Gjermania, si edhe ekonomitë e Ballkanit Perëndimor. Sipas të dhënave të Censit 2023 të INSTAT, 43.2% e popullsisë 25–34 vjeç kishte përfunduar arsimin terciar, ndërkohë që mesatarja e BE-së për të njëjtin vit, sipas Eurostat, ishte 43.1%. Viti 2023 është edhe periudha më e fundit për të cilën INSTAT e ka publikuar këtë tregues.

Diferenca është vetëm 0.1 pikë përqindjeje, por mjafton që Shqipëria të qëndrojë përpara një numri të konsiderueshëm vendesh europiane dhe dukshëm më lart se fqinjët rajonalë. Megjithatë, ky përparim në arsim nuk shoqërohet me të njëjtin nivel në të ardhura dhe mundësi ekonomike. Tregu i punës, pagat dhe perspektivat e zhvillimit profesional në Shqipëri mbeten ende larg atyre që ofrojnë ekonomitë europiane. Paradoksi është se pikërisht disa nga vendet që Shqipëria i kalon në nivelin e shkollimit janë ndër përfitueset kryesore nga emigrimi i profesionistëve shqiptarë.

Italia dhe Gjermania poshtë Shqipërisë, por tërheqin të arsimuarit

Krahasimi më domethënës është me Italinë, një nga destinacionet kryesore të emigracionit shqiptar. Sipas Eurostat, në vitin 2023 vetëm 30.6% e italianëve 25–34 vjeç kishin përfunduar arsimin e lartë, pra 12.6 pikë përqindjeje më pak se në Shqipëri. Italia është ndër vendet me peshën më të ulët të të rinjve me diplomë universitare në Europë, por ekonomia e saj vazhdon të tërheqë shqiptarë të arsimuar, të cilët gjejnë atje punë dhe të ardhura më të mira.

Situatë e ngjashme vërehet me Gjermaninë, ku në vitin 2023 37.9% e të rinjve kishin përfunduar arsimin e lartë, 5.3 pikë përqindjeje më pak se në Shqipëri. Vitet e fundit, Gjermania është shndërruar në një destinacion të rëndësishëm për profesionistët shqiptarë, sidomos në shëndetësi, por edhe për specialistë të teknologjisë së informacionit dhe profesione të tjera të kualifikuara.

Diferencë e qartë me Ballkanin Perëndimor

Hendeku është edhe më i madh në krahasim me vendet e rajonit. Në vitin 2023, Serbia kishte 34.7% të të rinjve 25–34 vjeç me arsim të lartë, Maqedonia e Veriut 32.3%, ndërsa Bosnjë dhe Hercegovina vetëm 26.6%. Për Malin e Zi, e dhëna në dispozicion i përket vitit 2020, kur treguesi ishte 40%.

Në shkallë europiane, nivelet më të larta në vitin 2023 u shënuan në Irlandë (62.7%), Qipro (61.7%) dhe Luksemburg (60.2%). Në fund të renditjes ishin Rumania (22.5%), Bosnjë dhe Hercegovina (26.6%) dhe Hungaria (30.1%), ndërsa Italia, me 30.6%, ishte gjithashtu ndër vendet e fundit. Shqipëria regjistroi tregues më të lartë edhe se Austria, Portugalia, Sllovenia, Kroacia dhe Bullgaria.

Kapitali njerëzor që ikën

Largimi i profesionistëve të kualifikuar është kthyer në një problem strukturor, veçanërisht në shëndetësi dhe në profesionet që kërkojnë aftësi të specializuara. Sipas një analize të Bankës Europiane për Rindërtim dhe Zhvillim, rreth 23% e shqiptarëve me arsim të lartë jetonin jashtë vendit në periudhën 2023–2024, ndërsa kthimet ishin shumë më të kufizuara.

Bashkimi Europian synon që deri në vitin 2030 të paktën 45% e të rinjve 25–34 vjeç të kenë përfunduar arsimin e lartë. Shqipëria, që në vitin 2023, ishte vetëm 1.8 pikë përqindjeje larg këtij objektivi. Sfida mbetet që ky kapital njerëzor të mbahet dhe të përdoret brenda vendit, në vend që të ushqejë ekonomitë europiane.