The Economist paralajmëron: autorësia njerëzore nuk duhet t’i dorëzohet inteligjencës artificiale

Revista britanike The Economist ka hedhur në debat një qëndrim të qartë ndaj përdorimit të inteligjencës artificiale (IA) në të shkruar: teknologjia mund të jetë ndihmëse e vlefshme, por autorësia njerëzore nuk duhet braktisur. Në një editorial me titull simbolik për “vrasjen e autorit”, revista paralajmëron se tekstet e prodhuara nga makineritë mbartin rreziqe si për ata që shkruajnë, ashtu edhe për ata që lexojnë.

Shqetësimi vjen në një kohë kur shkrimet e krijuara nga IA po fitojnë çmime letrare, po gjejnë hapësirë në faqet e opinioneve dhe po formulojnë edhe fjalët që thonë politikanët. Sipas vlerësimeve që përmend revista, një në dhjetë fjalë të shqiptuara në debatet parlamentare në Britani dhe një në shtatë në Dhomën e Përfaqësuesve në SHBA ka gjasa të jenë shkruar me ndihmën e IA-së.

Mes shkrimit cilësor dhe “shkatërrimit krijues”

Editoriali nis me një pranim: nëse revista do të kishte vetëm dy parime të panegociueshme, ato do të ishin me shumë gjasa shkrimi cilësor dhe “shkatërrimi krijues”. Për një kohë të gjatë këto dy vlera nuk kishin hyrë në konflikt me njëra-tjetrën, deri në momentin kur modelet e IA-së filluan të shkruanin.

Revista nënvizon se, kur flitet për fjalën e shkruar, asnjë shkrimtar nuk mund të pretendojë neutralitet. Megjithatë, ajo kujton se ka mbështetur përparimin teknologjik për gati dy shekuj dhe se do të ishte e papërshtatshme të kthehej tani në kundërshtare të teknologjisë vetëm sepse automatizimi ka arritur te dera e gazetarisë. Gjithsesi, sipas saj, shkrimtarët dhe lexuesit duhet të jenë të kujdesshëm përpara se t’ia lënë penën IA-së.

Ku IA është e mirëpritur dhe ku jo

Editoriali pranon se ekzistojnë lloje shkrimesh ku zëvendësimi i punës njerëzore nga IA do të ishte i dobishëm. Si shembuj përmenden ankesat drejtuar shërbimit ndaj klientit dhe dokumentet teknike, ku vlera kryesore është qartësia. Në këto raste, sipas revistës, kushti thelbësor është që përdorimi i IA-së të deklarohet hapur dhe që personi, emri i të cilit shfaqet në tekst, të mbajë përgjegjësinë për përmbajtjen.

Më tej, revista shkon edhe më larg: shkrimtarët e çdo fushe do t’u bënin dëm lexuesve nëse nuk do t’i përdornin modelet e IA-së për kërkime, për korrigjimin e tekstit dhe, kur është e arsyeshme, për të marrë sugjerime. Por në fusha të tjera, si romanet, fjalimet dhe madje edhe artikujt e lajmeve, heqja dorë nga autori njerëzor do të ishte, sipas saj, një gabim.

Aktualisht, kritika më e përhapur ndaj teksteve të IA-së ka të bëjë me ngathtësinë e tyre stilistike. Revista e konsideron këtë argument të dobët, pasi nuk qëndron mbi baza të forta.

Të shkruarit si mënyrë të menduari

Për këtë arsye, editoriali propozon që çdo kundërshti serioze ndaj shkrimit me IA të mbështetet te ajo që i dallon fjalët nga një produkt i zakonshëm: aftësia për të bartur kuptim dhe domethënie përtej asaj që është e shkruar në faqe.

Të shkruarit është shpesh proces i lodhshëm, edhe për ata që e kanë profesion. Por, sipas revistës, pjesa më e madhe e kësaj vështirësie është në fakt vështirësia e të menduarit, e qartësimit dhe e kthimit të ideve në fjalë konkrete. Shmangia e këtij procesi çon pashmangshmërisht drejt një mendimi njerëzor më pak rigoroz dhe, mbi të gjitha, më pak origjinal.

Shembujt janë të drejtpërdrejtë: studentët që ia besojnë shkrimin e eseve Claude-it rrezikojnë të humbin zakonin e arsyetimit, ndërsa politikanët që ia lënë IA-së ndërtimin e argumenteve mund të jenë më pak të ndërgjegjshëm për pasojat e asaj që thonë.

“Sinjali me kosto” dhe pritshmëritë e lexuesit

Shqetësimi i dytë lidhet me lexuesit. Sipas editorialit, tekstet e IA-së cenojnë disa nga pritshmëritë mbi të cilat është ngritur kultura e shkrimit dhe e leximit. Një tekst i shkruar nga njeriu kërkon më shumë kohë për t’u krijuar sesa për t’u lexuar. Kjo jep një lloj garancie, jo domosdoshmërisht për cilësinë, pasi bota mbetet plot me shkrime të dobëta, por të paktën për përpjekjen. Dikush, diku, ka menduar se kishte diçka që ia vlente të thuhej.

Revista e përshkruan këtë me gjuhën e ekonomistëve si një “sinjal me kosto”: koha dhe mundi i investuar i japin peshë vetë aktit të komunikimit. Pavarësisht asaj që kanë thënë teoricienët francezë për “vdekjen e autorit”, lexuesit vazhdojnë të duan të dinë se fjalët përpara tyre janë shkruar nga një njeri.

Poezia përdoret si shembull ilustrues. Edhe disa vite më parë, kur IA ishte shumë më pak e fuqishme se sot, studiuesit kishin konstatuar se në testet ku pjesëmarrësit nuk e dinin nëse poezitë ishin shkruar nga njerëz apo nga IA, shumë prej tyre preferonin vargjet e makinerive. Por domethënia e një poezie mbështetet edhe te bindja se ajo është shkruar nga një njeri dhe se fjalët e saj kanë pasur kuptim për dikë.

Një “eksternalitet” për mjedisin e informacionit

Sipas editorialit, edhe kur IA nuk përdoret fare, përhapja e saj mund ta dëmtojë përvojën e leximit. Një lexues mund të ndeshë një formulim që i duket i dyshimtë, si i prodhuar nga makina, dhe ta braktisë tekstin. Po ashtu, qarkullimi i materialeve të rreme të krijuara nga IA mund t’i bëjë njerëzit mosbesues edhe ndaj lajmeve të vërteta.

Në terma ekonomikë, kjo ndotje e mjedisit të informacionit do të quhej “eksternalitet”: një kosto që lind nga veprimi i dikujt, por që e paguajnë edhe të tjerët.

Përshtatje, jo dorëzim

Revista pranon se teknologjia do t’i ndryshojë shumë nga këto norma dhe se IA ofron mundësi të jashtëzakonshme, shumë prej të cilave ende nuk kuptohen plotësisht. Megjithatë, sipas saj, shoqëritë liberale nuk u përgjigjen ndryshimeve të tilla duke iu nënshtruar pasivisht teknologjisë, por duke u përshtatur me të.

Si krahasim historik, përmendet shtypshkronja, që kontribuoi në trazirat dhe luftërat fetare në Europën e fillimit të epokës moderne, si dhe radioja, e cila në vitet 1930 u shoqërua me ngritjen e fashizmit. Sot pak njerëz i lidhin këto dy teknologji me pasoja kaq dramatike. Shoqëritë përballen gjithashtu me shumë teknologji të tjera të rrezikshme, nga ushqimet me më shumë yndyrë deri te drogat e paligjshme gjithnjë e më të fuqishme.

Për këtë arsye, editoriali pranon se do të ishte arrogante të përcaktohej me saktësi se si duhet ta trajtojnë shoqëritë përdorimin e IA-së në të shkruar në të ardhmen. Por, siç e mbyll revista, çdo shkrimtar e di se gjithçka duhet nisur me një variant të parë.