Qeveritë anembanë botës kanë reaguar në mënyra shumë të ndryshme ndaj krizës energjetike të shkaktuar nga lufta në Lindjen e Mesme, dhe këto reagime kanë ndryshuar ndjeshëm ndërsa kriza është zgjatur. Të dhënat më të fundit të Instrumentit Global të Monitorimit të Politikave të Fondit Monetar Ndërkombëtar (IMF Global Policy Tracker), që mbulojnë periudhën nga fundi i shkurtit deri në mesin e shtatorit, përfshijnë më shumë se 1,200 masa të shpallura në 175 ekonomi. Ato tregojnë se zgjedhjet e qeverive janë përcaktuar jo vetëm nga ekspozimi ndaj krizës, por edhe nga borxhi publik, inflacioni, kushtet e financimit dhe kapacitetet institucionale.

Ky instrument i klasifikon politikat sipas një metodologjie të njëtrajtshme, gjë që bën të mundur krahasimin ndërmjet vendeve dhe ndjekjen e mënyrës se si qasjet e tyre kanë evoluar me kalimin e muajve. Përfundimi kryesor është se mbështetja e drejtuar me saktësi te grupet më në nevojë mbetet element thelbësor i çdo reagimi efektiv.

Dy qasje të ndryshme në fazën e parë

Në fillim të krizës, një pjesë e qeverive reaguan shpejt duke ulur taksat, duke dhënë subvencione dhe duke kryer transferta financiare për familjet. Synimi ishte që konsumatorët dhe bizneset të mbroheshin nga rritja e çmimeve të energjisë.

Nga ana tjetër, vendet që lanë rritjen e kostove globale të energjisë të pasqyrohej në masë më të madhe në çmimet e tregut vendas zgjodhën të mbështeteshin më shumë te masat monetare, financiare dhe ato që ndikojnë drejtpërdrejt në aktivitetin ekonomik.

Si ka ndryshuar kombinimi i politikave

Me vazhdimin e krizës dhe me rritjen e presionit mbi financat publike, edhe përzierja e politikave ka marrë një drejtim tjetër. Vendet janë larguar gradualisht nga masat mbrojtëse që i kushtojnë buxhetit të shtetit dhe kanë lejuar që një pjesë më e madhe e rritjes së çmimeve ndërkombëtare të kalojë te konsumatorët. Paralelisht, është shtuar përdorimi i masave për menaxhimin e kërkesës.

Politika monetare ka fituar gjithashtu peshë më të madhe, sidomos në vendet ku inflacioni ndodhej tashmë mbi nivelet historike përpara krizës.

Një tjetër ndryshim i dukshëm lidhet me shënjestrimin e ndihmës. Kohët e fundit, rreth gjysma e masave të shpallura kanë përcaktuar një grup të caktuar përfituesish, ndërkohë që në fazën e parë të krizës kjo pjesë ishte rreth 30%. Kjo mund të tregojë se mbështetja po drejtohet më mirë. Megjithatë, ka edhe një tendencë shqetësuese: ndërsa kriza është zgjatur, numri i masave që kanë një afat të qartë përfundimi është pakësuar.

Çfarë i ka përcaktuar vendimet e qeverive

Një studim i ri i FMN-së arrin në përfundimin se sa i ekspozuar ishte një vend ndaj krizës në Lindjen e Mesme ka pasur rëndësi, por nuk ka qenë i vetmi faktor që ka përcaktuar përgjigjen. Ndikim kanë pasur edhe niveli i borxhit publik, kushtet e financimit, inflacioni, rezervat financiare, sistemet ekzistuese të përcaktimit të çmimeve dhe kapacitetet institucionale.

Dilema më e madhe për qeveritë ka qenë zgjedhja ndërmjet dy rrugëve: të përdorin burime buxhetore për të zbutur goditjen, për shembull përmes subvencioneve apo uljes së taksave, ose të lejojnë që çmimet e brendshme të përshtaten me zhvillimet në tregjet ndërkombëtare.

Borxhi publik dhe inflacioni

Në ekonomitë më të ekspozuara ndaj tronditjes së çmimeve të energjisë, borxhi publik më i lartë është shoqëruar me përdorim më të madh të masave që lejojnë kalimin e rritjes së çmimeve te konsumatorët. Vendet ku inflacioni ishte tashmë i lartë kanë shpallur një përqindje më të madhe masash të politikës monetare, përfshirë rritjen e normave bazë të interesit dhe të normave për instrumentet e kreditimit dhe depozitimit pranë bankave qendrore.

Kushtet e financimit

Kjo prirje është përforcuar nga kushtet e financimit. Kur diferencat e normave të interesit të borxhit sovran ndaj instrumenteve të referencës janë zgjeruar, vendet më të ekspozuara kanë lejuar rritjen e çmimeve të brendshme dhe kanë përdorur më pak subvencione, ulje taksash dhe transferta të drejtpërdrejta financiare, pasi këto sjellin kosto të menjëhershme për buxhetin.

Mbështetja për familjet dhe prodhuesit

Kufizimet fiskale kanë goditur sidomos mbështetjen për familjet. Me rritjen e borxhit publik, vendet më të ekspozuara kanë drejtuar një pjesë më të vogël të masave te transfertat financiare për familjet, të cilat, për shkak të mënyrës si janë hartuar, përbëjnë një formë mbështetjeje më të shënjestruar. Megjithatë, këto vende kanë vazhduar të mbështeten te subvencionet për prodhuesit.

Ky ndryshim mund të shpjegohet pjesërisht me kapacitetet administrative. Shpërndarja e ndihmës financiare te miliona familje kërkon regjistra socialë të besueshëm dhe sisteme pagesash që funksionojnë. Përkundrazi, mbështetja e një numri më të kufizuar prodhuesish mund të jetë më e lehtë për t’u zbatuar nga ana administrative.

Rezervat valutore dhe menaxhimi i kërkesës

Zgjedhje të tjera kanë pasqyruar kufizimet e ndryshme me të cilat përballen vendet. Ato me rezerva valutore më të forta kanë pasur më shumë hapësirë për ndërhyrje në tregun valutor dhe për përdorimin e instrumenteve të stabilizimit financiar.

Ndërkohë, masat për menaxhimin e kërkesës janë bërë gjithnjë e më të rëndësishme me zgjatjen e krizës. Këtu përfshihen:

  • kufizimi i konsumit përmes kuotave;
  • detyrimet për kursimin e energjisë;
  • shkurtimi i javës së punës;
  • organizimi i punës në distancë.

Mësimet për politikëbërësit

Gjatë evoluimit të krizës, vendet kanë përdorur një gamë të gjerë masash, disa prej tyre edhe novatore. Megjithatë, mësimet bazë për hartimin e politikave nuk kanë ndryshuar. Vendet me hapësirë më të madhe fiskale dhe rezerva më të forta të jashtme kanë pasur më shumë alternativa, ndërsa ato me borxh të lartë ose kushte më të vështira financimi janë mbështetur më tepër te përshtatja e menjëhershme e çmimeve dhe te masat për uljen e kërkesës.

Rëndësi kanë edhe kuadri i politikave dhe kapacitetet institucionale. Investimi në regjistra socialë efikasë dhe në sisteme funksionale pagesash mund të sjellë përfitime të konsiderueshme: përmirëson shënjestrimin e ndihmës drejt përfituesve të duhur, përshpejton shpërndarjen e saj dhe ul kostot fiskale. Në të njëjtën mënyrë, mekanizmat e parashikueshëm të përcaktimit të çmimeve mund t’u mundësojnë qeverive reagim më të shpejtë.

Drejtimi i mbështetjes te grupet që kanë më shumë nevojë mbetet kyç, veçanërisht kur burimet financiare janë të kufizuara dhe borxhi publik është i lartë. Por kjo mbështetje duhet të jetë edhe fleksibël. Ndërsa kriza ndryshon në kohëzgjatje, intensitet apo drejtim, qeveritë duhet të rregullojnë kombinimin, shkallën dhe formën e masave të tyre.

Monitorimi në kohë reale mund t’i ndihmojë qeveritë të dallojnë herët këto ndryshime dhe të përmirësojnë reagimin ndërkohë që kriza është ende në zhvillim. Në këtë mënyrë, ato mund të ofrojnë mbështetje më efikase, duke arritur objektivat e synuara me koston më të ulët të mundshme për financat publike.