Dy dekada pas rikthimit të pavarësisë në vitin 2006, Mali i Zi ka arritur ta zgjerojë PBB-në nominale me gati katër herë, ndërsa punësimi, pagat dhe standardi i jetesës kanë njohur rritje të ndjeshme. Megjithatë, pas kësaj ecurie pozitive fshihet një model ekonomik që mbështetet kryesisht te konsumi, turizmi, tregtia, ndërtimi dhe pasuritë e paluajtshme, ndërkohë që prodhimi vendas, diversifikimi dhe eksportet vijojnë të mbeten pas. Kjo strukturë e ekonomisë pasqyrohet drejtpërdrejt edhe në botën e biznesit: në renditjen e 10 kompanive më të mëdha të vendit sipas të ardhurave, peshën kryesore e mbajnë kompanitë e tregtisë me pakicë.

Sipas të dhënave të Entit të Statistikave të Malit të Zi (MONSTAT), PBB-ja nominale u rrit nga 2.17 miliardë euro në vitin 2006 në rreth 8.17 miliardë euro në vitin 2025. Kur shifrat korrigjohen për efektin e inflacionit, rritja reale e ekonomisë gjatë kësaj periudhe është rreth 65%. Pra, një pjesë e konsiderueshme e zgjerimit nominal lidhet me rritjen e çmimeve dhe jo vetëm me rritjen e prodhimit të mallrave dhe shërbimeve.

Rritje ekonomike e shoqëruar me borxh më të lartë

Zgjerimi i ekonomisë malazeze nuk ka ardhur pa kosto për financat publike. Gjatë së njëjtës periudhë, borxhi publik neto është rritur më shumë se gjashtëfish, nga 701 milionë euro në 4.38 miliardë euro. Kjo tregon se rritja ekonomike është shoqëruar edhe me një rritje të fortë të huamarrjes nga ana e shtetit, çka e bën modelin e zhvillimit më të ndjeshëm ndaj kushteve financiare.

Nga ana tjetër, të ardhurat e popullsisë janë rritur në mënyrë të dukshme. Pagat dhe pensionet mesatare janë rritur me rreth 300% që nga viti i pavarësisë. Megjithatë, një pjesë e madhe e kësaj rritjeje është gërryer nga inflacioni kumulativ, i cili për të njëjtën periudhë arrin në 89.9%. Konkretisht, paga mesatare neto mujore u rrit nga 246 euro në 1,040 euro, ndërsa pensioni mesatar u rrit nga 143 euro në 560 euro.

Nga rritja e qëndrueshme te goditja e pandemisë

Gjatë dekadës së fundit, ekonomia e Malit të Zi është zgjeruar me një normë mesatare vjetore prej rreth 3.5%. Periudha 2016–2019 u karakterizua nga një rritje relativisht e qëndrueshme, por pandemia COVID-19 nxori në pah sa e varur është ekonomia e vendit nga turizmi dhe lëvizjet ndërkombëtare të njerëzve.

Në vitin 2020, PBB-ja e Malit të Zi u tkurr me gati 15%, një nga rëniet më të thella të regjistruara në Europë atë vit. Megjithatë, rimëkëmbja që pasoi ishte po aq e fuqishme. Në vitin 2021, PBB-ja u rrit me 13%, ndërsa në vitin 2022 rritja ishte 7.7% dhe në vitin 2023 arriti në 6.5%. Gjatë dy viteve të fundit, ritmi i rritjes ekonomike është ngadalësuar në rreth 3.2%, duke shënuar një kthim drejt niveleve më të moderuara.

Një model i bazuar te konsumi, jo te prodhimi

Turizmi mbetet shtylla qendrore e modelit ekonomik të Malit të Zi. Disa vlerësime e vendosin kontributin e tij në ekonomi deri në 20%. Të ardhurat nga turizmi janë rritur nga 288 milionë euro në vitin 2006 në 1.48 miliardë euro vitin e kaluar, që do të thotë më shumë se pesëfish krahasuar me vitin e pavarësisë.

Krejt ndryshe ka qenë ecuria e eksporteve të mallrave. Ato u rritën nga 441 milionë euro në vitin 2006 në 572 milionë euro vitin e kaluar, ose vetëm 29% në terma nominalë. Kur kjo shifër korrigjohet për inflacionin, rezulton se vlera reale e eksporteve të mallrave sot është më e ulët se ajo e dy dekadave më parë. Ky kontrast midis turizmit dhe eksporteve të mallrave ilustron qartë mungesën e një baze të fortë prodhuese.

Edhe pse ekonomia është zgjeruar ndjeshëm, struktura e saj nuk është orientuar më shumë drejt prodhimit. Përkundrazi, pesha e industrisë në PBB ka rënë nga gati 15% në 8.3%, ndërsa ajo e bujqësisë është tkurrur nga 5.7% në 3.5%. Në të njëjtën kohë, shërbimet e kanë rritur peshën e tyre nga 57.6% në pothuajse 64% të PBB-së.

Tregtia, hoteleria, ndërtimi dhe pasuritë e paluajtshme mbeten ndër sektorët kryesorë që mbajnë gjallë aktivitetin ekonomik. Tregtia me shumicë dhe pakicë është kthyer në një nga shtyllat gjithnjë e më të rëndësishme të ekonomisë, duke pasqyruar peshën që ka marrë konsumi në rritje krahasuar me prodhimin vendas. Vlera e shtuar bruto e krijuar nga tregtia u rrit nga rreth 479 milionë euro në vitin 2016 në 1.19 miliardë euro në vitin 2025, që përkthehet në një rritje prej rreth 149% në terma nominalë.

Kontributi i sektorëve kryesorë

Sipas Entit të Statistikave, tregtia me shumicë dhe pakicë, së bashku me riparimin e automjeteve, gjeneroi rreth 1.19 miliardë euro vlerë të shtuar bruto në vitin 2025. Shërbimet e akomodimit dhe ushqimit kontribuuan me rreth 621 milionë euro, ndërsa aktivitetet e pasurive të paluajtshme dhanë rreth 536 milionë euro.

Pandemia tregoi qartë rreziqet që mbart varësia e Malit të Zi nga turizmi. Në vitin 2020, vlera e shtuar bruto e sektorit të akomodimit dhe shërbimeve ushqimore ra në vetëm 85 milionë euro, përpara se të rimëkëmbej fuqishëm në vitet pasuese.

Edhe sektori i pasurive të paluajtshme ka njohur një zgjerim të shpejtë. Vlera e shtuar bruto e këtij sektori u rrit nga rreth 307 milionë euro në vitin 2022 në 536 milionë euro në vitin 2025, pra në vetëm tre vjet.

Familjet si motori kryesor i ekonomisë

Struktura e shpenzimeve në ekonomi konfirmon peshën dominuese të konsumit. Në vitin 2025, konsumi i familjeve përbënte 6.68 miliardë euro të PBB-së, krahasuar me 1.4 miliardë euro konsum qeveritar dhe 2.2 miliardë euro investime bruto. Kjo strukturë ka ndryshuar pak gjatë dekadës së fundit, ndërsa shpenzimet e familjeve vijojnë të dominojnë aktivitetin ekonomik.

Megjithatë, investimet janë rritur ndjeshëm, nga 916 milionë euro në vitin 2016 në 2.2 miliardë euro vitin e kaluar. Por një pjesë e madhe e kësaj rritjeje neutralizohet nga deficiti i vazhdueshëm tregtar i vendit. Deficiti në tregtinë e mallrave dhe shërbimeve është zgjeruar nga 888 milionë euro në vitin 2016 në rreth 2.1 miliardë euro vitin e kaluar.

Investime të huaja të mëdha, por me pak efekt në produktivitet

Që nga viti 2006, Mali i Zi ka tërhequr rreth 16 miliardë euro Investime të Huaja Direkte. Ky është një vëllim i konsiderueshëm për një ekonomi të vogël, por një pjesë e madhe e këtyre fondeve është drejtuar drejt pasurive të paluajtshme, turizmit dhe shërbimeve, dhe jo drejt industrisë përpunuese, teknologjisë apo sektorëve të orientuar nga eksportet.

Si pasojë, flukset e larta të investimeve të huaja kanë pasur ndikim relativisht të vogël në rritjen e produktivitetit dhe në zgjerimin e bazës eksportuese të vendit. Në disa vite, vetëm blerjet e pasurive të paluajtshme kanë përbërë deri në gjysmën e totalit të Investimeve të Huaja Direkte.

Luhatjet e financave publike

Financat publike të Malit të Zi kanë kaluar gjithashtu luhatje të forta. Borxhi publik u rrit nga 898 milionë euro, ose 41.5% e PBB-së, në vitin 2006, në 5.19 miliardë euro, ose 63.5% e PBB-së, në vitin 2025. Gjatë pandemisë, raporti i borxhit ndaj PBB-së arriti kulmin në 106.4% në vitin 2020.

Edhe pse niveli aktual i borxhit nuk përbën një kërcënim të menjëhershëm për stabilitetin fiskal, rreth 94% e borxhit qeveritar është i jashtëm. Kjo e ekspozon Malin e Zi ndaj ndryshimeve të normave të interesit dhe kushteve në tregjet financiare ndërkombëtare, duke e bërë vendin të prekshëm ndaj goditjeve të jashtme.

Në këtë kontekst makroekonomik, sektori i biznesit vijon të dominohet nga tregtia, energjia, ndërtimi dhe telekomunikacioni, ndërkohë që lojërat e fatit janë shndërruar në një nga aktivitetet më fitimprurëse në vend.

100 kompanitë më të mëdha të Malit të Zi

100 kompanitë më të mëdha të Malit të Zi gjeneruan së bashku 6.74 miliardë euro të ardhura dhe 585.5 milionë euro fitim neto në vitin 2025. Këto kompani punësonin gjithsej 32,859 persona, ose mesatarisht rreth 330 punonjës për kompani.

Kompania shtetërore e energjisë, Elektroprivreda Crne Gore (EPCG), regjistroi të ardhurat më të larta, në nivelin e 406 milionë eurove. Megjithatë, ajo nuk u përfshi mes kompanive më fitimprurëse, pasi përfundoi vitin me një humbje prej 92 milionë eurosh. Ky rezultat erdhi pas mbylljes për tetë muaj të termocentralit kryesor të vendit, për shkak të punimeve për përmirësimin e standardeve mjedisore.

Pasqyrat financiare të kompanive tregojnë se tregtia me pakicë, energjia, ndërtimi dhe telekomunikacioni vijojnë të dominojnë sektorin e biznesit në Malin e Zi. Një element interesant është se mes dhjetë kompanive me fitimet më të larta shfaqet edhe një kompani e sektorit të mbrojtjes.

Ndër dhjetë kompanitë me të ardhurat më të larta renditen katër rrjete retail. Këto kompani konsiderohen gjerësisht si ndër përfituesit kryesorë të reformave të fundit ekonomike dhe të rritjes së çmimeve, si dhe të mungesës në tregun malazez të gjigantëve ndërkombëtarë të shitjes me pakicë, si Lidl, hyrja e të cilit është paralajmëruar prej kohësh.

Bankat dhe sigurimet

Sipas të dhënave të Bankës Qendrore të Malit të Zi, 11 bankat tregtare që operojnë në vend realizuan së bashku 146.5 milionë euro fitim në vitin 2025. Fitimin më të lartë e regjistroi banka në pronësi të OTP Bank të Hungarisë, me 55 milionë euro.

Edhe pse të ardhurat e sektorit bankar vijuan të rriten dhe aktiviteti mbeti i qëndrueshëm, fitimi i përgjithshëm i bankave ra me 11.2 milionë euro, ose 7.09%, krahasuar me një vit më parë. Rënia lidhet kryesisht me të ardhurat më të ulëta nga komisionet dhe tarifat.

Sektori i sigurimeve vijoi zgjerimin, duke regjistruar 13.9 milionë euro fitim para taksave në vitin 2025. Kjo përfaqëson një rritje prej rreth 11%, ose 1.4 milionë euro më shumë se niveli prej 12.5 milionë eurosh i një viti më parë.

10 kompanitë më të mëdha sipas të ardhurave

10 kompanitë më të mëdha në Mal të Zi sipas të ardhurave gjeneruan së bashku 2.4 miliardë euro në vitin 2025, shifër që përbën 29% të PBB-së së vendit. Këto kompani punësonin rreth 11 mijë persona.

Renditja është në përputhje me strukturën e ekonomisë malazeze. Në Mal të Zi, tregtia, transporti, akomodimi dhe shërbimet ushqimore kanë peshën më të madhe në PBB në rajon, me gati 26%, krahasuar me rreth 15–20% mesatarisht në rajon dhe rreth 17% në Bashkimin Europian. Prandaj, nuk është befasi që në krye të listës dominojnë rrjetet e supermarketeve dhe tregtarët me shumicë të produkteve të ndryshme të konsumit.

1. Elektroprivreda Crne Gore (EPCG)

Elektroprivreda Crne Gore është kompania shtetërore kombëtare e energjisë elektrike në Mal të Zi, përgjegjëse për prodhimin, transmetimin dhe shpërndarjen e energjisë elektrike në të gjithë territorin e vendit. Në profilin e saj, të ardhurat e kompanisë raportohen në 412 milionë euro për vitin 2025, ndërsa humbja ishte 92 milionë euro. EPCG luan një rol qendror në sektorin energjetik, duke operuar hidrocentralet dhe termocentralet kryesore, dhe po zgjerohet gjithashtu në projekte të energjisë së rinovueshme.

2. Voli Trade

Voli është rrjeti më i madh i supermarketeve në Mal të Zi dhe është në pronësi të biznesmenit Dragan Bokan. Kompania është lider në tregtinë me pakicë, në shpërndarjen e ushqimeve dhe në prodhimin bujqësor në vend. Në vitin 2025, Voli deklaroi 390 milionë euro të ardhura dhe 16 milionë euro fitim. Me më shumë se 2,400 punonjës, ajo renditet ndër punëdhënësit më të mëdhenj të vendit.

3. Hard Discount Laković

Si konkurrenti kryesor i Voli-t, HD Laković është një nga rrjetet kryesore të hipermarketeve në Mal të Zi, me rritje të qëndrueshme të të ardhurave dhe fitimit ndër vite. Kompania është në pronësi të biznesmenit Komnen Laković dhe njihet për dyqanet me sipërfaqe të mëdha, çmimet konkurruese dhe gamën e gjerë të produkteve ushqimore dhe artikujve për shtëpinë. Në vitin 2025, ajo deklaroi 294 milionë euro të ardhura dhe rreth 12.5 milionë euro fitim.

4. IDEA – CG

IDEA është lojtari i tretë kryesor në sektorin e shitjes me pakicë dhe një nga rrjetet më të mëdha të marketeve në Mal të Zi, me më shumë se 130 dyqane në të gjithë vendin. Kompania është pjesë e Fortenova Group. Marka ofron formate të ndryshme dyqanesh, nga njësitë e vogla të lagjeve deri te supermarketet e mëdha, të përshtatura si për blerjet e përditshme, ashtu edhe për nevojat më të gjera të familjeve. Në vitin 2025, IDEA deklaroi 275 milionë euro të ardhura dhe rreth 1.4 milionë euro fitim.

5. Jugopetrol

Jugopetrol është kompania kryesore e naftës në Mal të Zi dhe operon një rrjet kombëtar pikash shitjeje nën markën e njohur EKO. Kompania është në pronësi të grupit grek të energjisë HELLENiQ ENERGY dhe merret me importin, tregtinë me shumicë dhe shpërndarjen me pakicë të karburanteve dhe produkteve të naftës në të gjithë vendin. Përtej pikave të karburantit, Jugopetrol ka një rol strategjik në logjistikën kombëtare: furnizon me karburant aviacioni aeroportet ndërkombëtare të Malit të Zi dhe administron objekte të rëndësishme për magazinimin e karburanteve. Në vitin 2025, kompania deklaroi 251 milionë euro të ardhura dhe rreth 9.4 milionë euro fitim.

6. MTEL

MTEL është një nga tre operatorët më të mëdhenj të telekomunikacionit në Mal të Zi dhe është në pronësi të kompanisë shtetërore Telekom Serbia. Fitimi i kompanisë u rrit me 76% krahasuar me një vit më parë. Në vitin 2025, MTEL deklaroi 183 milionë euro të ardhura dhe rreth 77 milionë euro fitim, duke u shfaqur si një nga kompanitë me marzhin më të lartë të fitimit në listë.

7. Montefarm

Montefarm është institucioni shtetëror farmaceutik i Malit të Zi, përgjegjës për prokurimin, shpërndarjen dhe magazinimin e barnave dhe pajisjeve mjekësore për sistemin shëndetësor publik. Duke operuar një rrjet të gjerë farmacish shtetërore në të gjithë vendin, ai garanton aksesin e qytetarëve në barnat me recetë dhe në terapitë e rëndësishme. Përveç shërbimeve të farmacive me pakicë, Montefarm është tregtari kryesor me shumicë që furnizon spitalet publike, qendrat shëndetësore dhe institucionet klinike. Në vitin 2025, ai deklaroi 182 milionë euro të ardhura dhe rreth 353 mijë euro fitim.

8. Domaća Trgovina

Domaća Trgovina është një nga kompanitë kryesore të tregtisë me pakicë në Mal të Zi, e njohur kryesisht për operimin e rrjeteve të marketeve Aroma dhe City në të gjithë vendin. Kompania është pjesë e grupit rajonal Expo dhe fokusohet te marketet e lagjeve dhe supermarketet, me theks te produktet e freskëta, produktet e furrës dhe një përvojë e mirë blerjeje. Në vitin 2025, ajo deklaroi 161 milionë euro të ardhura dhe rreth 4.1 milionë euro fitim.

9. Glosarij

Glosarij është tregtari kryesor me shumicë i produkteve farmaceutike dhe shpërndarës i produkteve mjekësore në Mal të Zi, i autorizuar të furnizojë më shumë se 300 marka globale të kujdesit shëndetësor në të gjithë vendin. Për vite me radhë, kompania ka qenë ndër përfituesit më të mëdhenj të tenderave publikë në Mal të Zi. E themeluar në vitin 1992, kjo kompani private specializohet në importin dhe shpërndarjen e barnave me recetë, pajisjeve mjekësore dhe produkteve të kujdesit shëndetësor për spitalet publike, farmacitë dhe institucionet klinike. Në pronësi të biznesmenit Branislav Martinović, Glosarij deklaroi 160 milionë euro të ardhura në vitin 2025 dhe rreth 7.5 milionë euro fitim.

10. BAR-KOD

BAR-KOD është një nga kompanitë kryesore në Mal të Zi në importin dhe shpërndarjen e mallrave të konsumit. E themeluar si kompani e tregtisë me shumicë, ajo është shndërruar gradualisht në një operator të integruar të shpërndarjes, me një portofol që përfshin kozmetikë, parfume, produkte për kujdesin e shtëpisë, produkte ushqimore dhe produkte duhani. Kompania operon edhe në tregtinë me pakicë përmes rrjetit të parfumerive BAR-KOD SHOP dhe rrjetit Tabacco Shop, ndërsa rrjeti i saj i shpërndarjes mbulon të gjithë territorin e Malit të Zi. Në vitin 2025, BAR-KOD deklaroi 145 milionë euro të ardhura dhe rreth 4.3 milionë euro fitim.

“Modeli Europë” hap një front të ri ekonomik

Perspektiva për vitin 2027 ka sjellë pasiguri të reja si për bizneset, ashtu edhe për punonjësit. Në mesin e shtatorit, kryeministri Milojko Spajić prezantoi papritur një program të ri ekonomik, të quajtur “Modeli Europë”. Programi parashikon një tjetër rritje të konsiderueshme të pagave minimale nga janari i vitit 2027, të shoqëruar me ulje të mëtejshme të taksave dhe kontributeve mbi punën.

Pagat minimale sipas nivelit të arsimit

Sipas propozimit, paga minimale neto do të diferencohet sipas nivelit të arsimit që kërkon vendi i punës:

  • 1,000 euro për vendet e punës që kërkojnë arsim fillor ose më të ulët;

  • 1,250 euro për pozicionet që kërkojnë arsim të mesëm;

  • 1,400 euro për vendet e punës që kërkojnë arsim të lartë.

Aktualisht, pagat minimale në Mal të Zi janë përkatësisht 600 dhe 800 euro, në varësi të nivelit të kualifikimit të kërkuar.

Ndryshimet në taksa dhe kontribute

Rritja e pagave do të financohet pjesërisht përmes një uljeje të mëtejshme të barrës fiskale mbi punën. Propozimi parashikon heqjen e kontributit të punonjësit për pensionet, i cili aktualisht është në nivelin 10%, si dhe heqjen e kontributeve për papunësinë. Gjithashtu, do të hiqet shkalla prej 15% e tatimit mbi të ardhurat personale: pagat deri në 700 euro do të përjashtohen nga tatimi, ndërsa mbi këtë prag do të aplikohet një normë prej 9%.

Qeveria planifikon gjithashtu që, nga viti 2027, pensionet të rregullohen katër herë në vit, në mënyrë që të ndjekin më nga afër ecurinë e pagave.

Miratimi përmes WhatsApp

Më 17 shtator, qeveria miratoi gjashtë projektligjet e nevojshme për zbatimin e reformës gjatë një mbledhjeje elektronike, pa zhvilluar mbledhjen e rregullt të kabinetit. Sipas raportimeve në media, ministrat i komunikuan qëndrimet e tyre përmes një grupi në WhatsApp. Paketa ligjore përfshin ndryshime në ligjet për punën, tatimin mbi të ardhurat, kontributet sociale dhe pensionet, dhe ende duhet të miratohet nga Parlamenti.

Kryeministri Spajić pohon se kostoja fiskale e reformës do të mbulohet përmes rritjes së konsumit dhe punësimit, luftës ndaj ekonomisë informale, kontrollit më të rreptë të shpenzimeve publike, masave shtesë tatimore dhe konfiskimit më efektiv të pasurive të përfituara në mënyrë të paligjshme. Ai ka parashikuar një deficit buxhetor prej rreth 4–5% të PBB-së në vitin 2027, i cili sipas tij do të ulet drejt 3% në vitin 2028.

Reagimi i punëdhënësve dhe ekonomistëve

Propozimi është kritikuar ashpër nga punëdhënësit, të cilët deklarojnë se nuk janë konsultuar përpara se ai të bëhej publik. Organizatat e biznesit kanë paralajmëruar se rritja e fortë e kostove të punës mund t’i detyrojë disa kompani, sidomos bizneset e vogla dhe ato me marzhe të ulëta, të shkurtojnë vende pune ose edhe të mbyllen.

Unioni i Punëdhënësve ka kërkuar shtyrjen ose reduktimin e reformës, duke paralajmëruar se kompanitë mund të nisin shkurtimet e vendeve të punës edhe përpara janarit, nëse propozimi mbetet i pandryshuar.

Edhe disa ekonomistë kanë vënë në dyshim qëndrueshmërinë fiskale të programit. Ata paralajmërojnë se ulja e të ardhurave nga kontributet, e kombinuar me rritjen e shpenzimeve, mund ta zgjerojë deficitin buxhetor dhe, në fund, të kërkojë taksa të reja, shkurtime të shpenzimeve ose huamarrje shtesë. Kritikët e kanë përshkruar programin si një model të mbështetur te borxhi, të prezantuar në prag të zgjedhjeve parlamentare të vitit të ardhshëm.

Spajić i ka hedhur poshtë këto shqetësime, duke argumentuar se reforma është e qëndrueshme dhe ndjek të njëjtën qasje si programet e tij të mëparshme Europe Now 1 dhe Europe Now 2. Këto reforma rritën ndjeshëm pagat minimale dhe mesatare neto përmes uljes së taksave dhe kontributeve të detyrueshme, përfshirë kontributet për shëndetësinë dhe pensionet.

Pikëpyetje brenda qeverisë

Mënyra se si u miratua programi i fundit ka ngjallur pikëpyetje edhe brenda vetë ekzekutivit. Ministri i Financave, Novica Vuković, nuk e shprehu mbështetjen e tij për propozimin gjatë mbledhjes elektronike të kabinetit. Më vonë, ai deklaroi se i nevojitej më shumë kohë për ta vlerësuar programin, duke theksuar se kolegët e tij i kishin analizuar projektligjet “shumë shpejt”, ndërsa atij do t’i duheshin edhe disa ditë për të arritur në një përfundim.

Kryeministri Spajić sqaroi më pas se disa anëtarë të kabinetit nuk kishin votuar, sepse nuk e kishin parë në kohë mesazhin në WhatsApp. Megjithatë, ai këmbënguli se reforma ishte përgatitur prej kohësh dhe se qëndrueshmëria e saj fiskale ishte analizuar.

Një ekonomi në udhëkryq

Të dhënat e dy dekadave të fundit përshkruajnë një ekonomi që ka arritur të rrisë ndjeshëm madhësinë e saj, të ardhurat e popullsisë dhe vëllimin e investimeve, por pa ndryshuar thelbësisht bazën e saj prodhuese. Pesha në rënie e industrisë dhe bujqësisë, eksportet e mallrave që në terma realë janë nën nivelin e vitit 2006, deficiti tregtar që ka arritur në rreth 2.1 miliardë euro dhe borxhi kryesisht i jashtëm mbeten sfidat kryesore. Në të njëjtën kohë, renditja e kompanive më të mëdha, e dominuar nga rrjetet e supermarketeve, tregtarët me shumicë, energjia dhe telekomunikacioni, pasqyron besnikërisht këtë model të mbështetur te konsumi, ndërsa reforma e re “Modeli Europë” shton një tjetër burim pasigurie për bizneset dhe financat publike në vitet në vijim.