Rama në Dublin: Shqipëria synon mbylljen e negociatave me BE-në deri në fund të vitit 2027

Kryeministri Edi Rama ishte në Dublin, Irlandë, ku mori pjesë në një aktivitet të organizuar nga Instituti i Çështjeve Ndërkombëtare dhe Europiane (IIEA), me temë "Udhëtimi Europian i Shqipërisë: Nga aspirata te integrimi". Diskutimi u përqendrua te rrugëtimi i vendit drejt anëtarësimit në Bashkimin Europian dhe u moderua nga John O'Brennan.

Moderatori e prezantoi Ramën si kryeministër të Shqipërisë që nga 2013-a, më parë kryetar i suksesshëm i bashkisë së Tiranës, autor, intelektual publik, piktor dhe profesor. Sipas tij, Rama po shërben në mandatin e katërt të njëpasnjëshëm dhe është kryeministri më jetëgjatë në grupin aktual të kryeministrave në Europë, me integrimin në BE në krye të politikave të vendit. Moderatori vuri në dukje se takimi zhvillohej në një moment kritik për procesin e zgjerimit: një muaj më parë Komisioni Evropian kishte publikuar dokumentin e ri në përgatitje për një bashkim më të gjerë, ndërsa javën e kaluar ishte publikuar raporti vjetor i Komisionit për vendet kandidate, përfshirë Shqipërinë.

Momenti kulmor dhe afati 2027

Rama tha se Shqipëria jeton një moment përcaktues të historisë së saj, kur një derë e hapur ofron një mundësi reale për t'u bërë pjesë e familjes europiane. Sipas tij, gjëra që dukeshin të pamundura tani duken të mundura, dhe pala shqiptare duhet të bëjë maksimumin për të përmbushur pritshmëritë e palës tjetër. Ai pranoi se BE-ja ka një proces të ndërlikuar vendimmarrjeje: nevojiten 27 vende, ndërsa në disa, si Franca, ratifikimi i traktatit të anëtarësimit kërkon dy të tretat e parlamentit ose referendum. Gjithsesi, thelbi është mbyllja me sukses e kapitujve dhe e negociatave. Sipas tij, sot procesi ecën në rrugë të mbarë, sipas rregullave dhe në përputhje me Komisionin.

Moderatori pyeti nëse ambicia është mbyllja e negociatave në 2027-n, duke qenë se të gjitha grupet e kapitujve janë hapur, dhe si e vlerëson propozimin e Komisionit për integrim gradual. Rama u përgjigj se nuk do ta kishte thënë këtë nëse kalendari nuk do të ishte dakordësuar me Komisionin. Komisioni e sheh fundin e 2027-s si ambicioz, por të mundshëm, prandaj do të bëhen të gjitha përpjekjet për ta realizuar. Për integrimin gradual tha se ka luftuar për kohë të gjatë, së bashku me kolegë të tjerë, pasi vendet kalojnë procesin mbi bazë merite, por hendeku me vendet anëtare në financa, ekonomi dhe treg të përbashkët bëhet gjithnjë e më i madh. Kalimi nga qasja "gjithçka ose asgjë" në pranim gradual është qasja e duhur, tha ai, dhe plani i rritjes është pjesë e saj. Sipas tij, mund e duhet bërë më shumë, por është më mirë se më parë, kur kishte vetëm detyra shtëpie pa asnjë stimul.

Serbia dhe Kosova

Për zgjedhjet e fundit në Serbi dhe qeverinë e re, Rama tha se Komisioni ka pasur probleme me administratën e mëparshme, për shtetin e së drejtës dhe kërkesa thelbësore të BE-së, por është shumë herët për të thënë se çfarë vjen më pas. Serbia po kalon, sipas tij, një eksperiment social e politik me të ashtuquajturën Listë Studentore. Për shqiptarët, tha ai, nuk duket ndonjë hapje për normalizimin me Kosovën dhe as për sanksionet ndaj Rusisë. Për sa kohë nuk ka qasje të hapur ndaj Kosovës, "fantazma e së shkuarës" do të vazhdojë të ndjekë Beogradin dhe të pengojë kombin serb të kryejë një katarsis të nevojshëm.

Migracioni

Moderatori vuri në dukje se që kur Rama është kryeministër, PBB-ja për frymë është rritur me faktor tre, por një pjesë e madhe e shqiptarëve kërkojnë të largohen. Rama tha se migracioni ishte dikur e vetmja rrugëzgjidhje edhe për irlandezët, dhe situata ndryshoi kur Irlanda u dha njerëzve arsye për të zgjedhur midis largimit dhe qëndrimit. Sipas tij, kjo do të vijë edhe për Shqipërinë. Ai theksoi se bota e re u shfaqet të rinjve përmes ekraneve të smartfonëve me ngjyra të mrekullueshme, dhe një i ri në një zonë të thellë të vendit mendon se një e ardhme një orë larg është më mirë sesa të presë dhjetë vjet. Shtoi se shqiptarët kanë qenë gjithnjë njerëz që lëvizin, por regjimi komunist e shndërroi vendin në një "Kore të veriut të Europës", ku për gjysmë shekulli largimi ishte tradhti e lartë. Sipas tij, disa njerëz po kthehen dhe gjendja do të ekuilibrohet kur Shqipëria t'u ofrojë njerëzve diçka të ngjashme me mesataren e BE-së.

Protestat dhe ndikimi i jashtëm

Moderatori pyeti për protestat që nisën në maj, të ashtuquajturin "revolucion Flamingo", dhe nëse ato e ndërlikojnë bindjen e Komisionit dhe Këshillit për përparimin në kapitujt 23-24. Rama tha se Komisioni është një makineri e sofistikuar për të përftuar fakte dhe për t'i vlerësuar vendet mbi baza faktike, dhe se raporti i fundit nuk u ndikua nga indinjata e amplifikuar në media. Sipas tij, është e pamundur të influencohet Komisioni.

Ai e cilësoi "revolucionin e flamingove" rezultat të urrejtjes ndaj Donald Trumpit: sipas tij, pa hijen e Trumpit në sfond të një çështjeje mjedisore që "nuk është as çështje", askush nuk do të kishte dëgjuar për flamingot në Shqipëri. Kundërshtarët e Trumpit gjetën bulevardin e Tiranës për këtë betejë, "njësoj si Cezari që gjeti Shqipërinë e jugut për të pasur fjalën e fundit kundër Pompeut". Rama shtoi se është e vështirë për një vend të vogël të hedhë të vërtetën në hapësirën e madhe mediatike, plot gënjeshtra dhe gjysmë të vërteta.

Moderatori vuri në dukje se si shqiptar do të shqetësohej nga afërsia me familjen Trump, pasi nga janari në Uashington pritet hetim serioz për Trumpin dhe të afërmit e tij. Rama u përgjigj se irlandezët i ngjajnë shqiptarëve, "kokëfortë e të pasofistikuar", dhe se kur u zgjodh Trump i thanë se ishte rrezik sepse është mik me George Sorosin dhe të birin, gjë që është e vërtetë dhe për të cilën nuk diskuton miqësinë. Tha se kur takoi Jared Kushnerin dhe zhvilluan bisedën e parë për projektin, e ardhmja e Trumpit nuk ishte e qartë; ai pa një amerikan që donte të bënte diçka në vendin e tij, dhe Shqipëria është mikpritëse ndaj amerikanëve, qofshin i biri i Sorosit apo dhëndri i Trumpit. Ai tha se e urren logjikën e gjykimit sipas lidhjeve familjare, pasi vjen nga komunizmi, ku të qenit djali apo dhëndri i dikujt mund të çonte në burg ose të ngrinte lart.

Për projektin, Rama tha se nuk ka asgjë për të fshehur dhe se ai synon të tregojë që zhvillimi dhe mbrojtja e natyrës nuk janë kundërshtuese, por plotësuese. Faktet, tha ai, gjenden në faqen "Pasqyra e Flamingove". Sipas tij, Kushner nuk ka marrë trajtim të ndryshëm nga investitorët e tjerë vendas e ndërkombëtarë, nuk ka problem me koncesionin, nuk ka marrëveshje sepse ende negociohet, dhe pala shqiptare mendon se publiku shqiptar duhet të jetë aksionar. Vetëm 8% e ishullit mund të ndërtohet. Qeveria, tha ai, ka kërkuar një projekt-simbol për Europën, jo spekulim.

Kur moderatori pyeti nëse këta njerëz janë të korruptuar në mënyrë të pariparueshme, Rama tha se kush është i ndershëm apo i korruptuar përcaktohet nga Kodi i ligjit dhe jo nga gjykata publike apo sheshi. Edhe pse është më i gjatë se Trumpi, tha, nuk i takon t'i shohë të tjerët nga lart apo të tregojë me gisht emra, dhe çdo rast duhet gjykuar sipas fakteve.

Moderatori vuri në dukje se ideja që protestuesit janë ndikuar nga jashtë është e padrejtë, pasi qindra mijëra shqiptarë dolën në rrugë të shqetësuar për shtetin e së drejtës. Rama tha se "qindra mijëra" nuk përputhet as me popullsinë e as me perimetrin e bulevardit. Në fillim të qershorit pati protesta masive që u morën seriozisht dhe u trajtuan me masa, përfshirë sjelljen e shtetit më pranë qytetarëve përmes teknologjisë, me 95% të shërbimeve publike online, dhe hapa për të ndihmuar qytetarët përballë rritjes së kostove të jetesës. Për ndikimin e huaj tha se nuk ka thënë kurrë që protestuesit janë organizuar nga regjimi iranian, por se ky regjim ka duart e veta në ndezjen e protestave përmes ndërhyrjeve në mediat sociale. Pas fillimit të qershorit, sipas tij, protesta nuk ishte më ajo që ishte: "S'ka më revolucion. Nuk ka më flamingo. Tani ka ca zogj të tjerë", përfshirë opozitën politike, një kombinim skajesh nga e majta dhe e djathta ekstreme, dhe pastaj dhunë të papranueshme.

Për korrupsionin, Rama tha se ka probleme, por vendi e lufton: për herë të parë ka një sistem që lufton korrupsionin, ndërsa deri jo shumë kohë më parë korrupsioni ishte vetë sistemi. Shtoi se duhet rishpërndarë më shumë, por "nuk rishpërndan dot atë që nuk ke".

Pyetjet e audiencës: Ukraina dhe KPE

Një pjesëmarrës nga Universiteti në Irlandë, që vizitoi Shqipërinë në 2004, pyeti për takimin e nesërm të Komunitetit Politik Evropian (KPE), kritikat për formatin e tij të gjerë pa konkluzione, dhe për bisedimet në Abu Dhabi për Ukrainën, ku Amerika dhe Rusia diskutojnë edhe arkitekturën e sigurisë së Europës. Një tjetër pyeti si mund të zgjidhet lufta në Ukrainë.

Rama tha se marrëdhëniet me Rusinë nuk kanë rënë: Shqipëria nuk ka pasur marrëdhënie me të që nga vitet '60, kur diktatori nuk ndoqi Hrushovin dhe mbeti besnik i Stalinit. Marrëdhënie diplomatike u lidhën pas vitit 1990, por në nivel shumë jodomethënës. Shqipëria është i vetmi vend në Europë nga aeroporti i të cilit nuk ka pasur asnjë fluturim drejt Kremlinit që nga vitet '60, as fluturim nga Kremlini në Tiranë, dhe nuk ka pasur asnjë takim të nivelit të lartë. Për këtë arsye, tha, mund të thotë pa frikë se Europa ka bërë një gabim të madh që nga dita e parë: hoqi dorë nga diplomacia dhe përqendroi gjithçka te armatimet, duke vënë bast te një fitore përfundimtare kundër Rusisë dhe duke ndaluar çdo bisedim. Sipas tij, fakti që ia jashtëkontrakton përpjekjen për paqe Trumpit dhe Witkoffit do të mbetet në historinë e Europës si diçka e qortueshme, dhe sot në Abu Dhabi janë Ukraina, Rusia dhe SHBA-ja, por jo Europa. Nuk është i sigurt nëse ka ende kohë për t'u riangazhuar.

Ai theksoi se Europa nuk duhet të pendohet për mbështetjen ndaj Ukrainës, por se ishte vonë; nëse diskutimet për hapësirën ajrore do të kishin shkuar në drejtimin që kërkoi Zelensky në fillim, gjërat do të ishin ndryshe. Kujtoi se gjyshja i thoshte që fqinjët nuk zgjidhen, dhe Rusia nuk do të shkojë askund, kështu që nuk mund të mendohet për luftë të përhershme apo për mosbisedim me të. Pyetja, tha, nuk është nëse mund t'i besohet Vladimir Putinit, por çfarë është në interesin e Europës. Sipas tij, lufta ishte kundër Europës dhe synonte të rrëzonte Europën duke u mbështetur te lodhja e shoqërive demokratike; Putini përdor 1.3 milionë ushtarë dhe heshtjen e 1.3 milionë familjeve. Rama dha si shembull Angela Merkelin dhe gazin rus: sipas tij, ajo nuk mund të gjykohet moralisht për zgjedhjen e gazit të lirë, pasi do të ishte e pazakontë të thoshte se do të blinte nga Katari më shtrenjtë, por "moralisht më të pastër".

Për KPE-në, ai tha se është shpikje franceze dhe e ndërlikuar, duke cituar de Gaulle: "Një vend me 2000 lloj djathërash nuk është një vend i lehtë për t'u kuptuar". Pranoi se mungon ndjekja e vazhdueshme, por ka potencial për një komunitet më të artikuluar, sidomos për arkitekturën e sigurisë. Shtoi se askush nuk e pyet Shqipërinë se si ta bëjë këtë dhe se motoja e tij është: "Thuaj atë që mendon, po bëj atë që thonë".

Raporti i progresit, drejtësia dhe Greqia

Një ambasadore pyeti se çfarë e ka përshpejtuar procesin dhe ku shihen pengesat pas 2027-28. Një përfaqësues i projektit "Future of Europe" pyeti për korrupsionin, mungesën e dialogut me studentët sipas raportit, shqetësimet mjedisore dhe marrëdhëniet me Greqinë.

Rama theksoi se për herë të parë raporti nuk flet më për korrupsion gjerësisht të përhapur, por thotë se korrupsioni mbetet shqetësim, çka tregon përparim real. Shpjegoi se që nga shpallja e pavarësisë në 1912 dhe deri pesë vjet më parë, askush me pushtet nuk ishte gjykuar nga një gjyqtar i pavarur; reforma kryesore ishte shkëputja e gjyqësorit nga politika përmes ndryshimeve kushtetuese e ligjore. Tani, tha ai, "shpata po kërkon kokat e mëdha" të pushtetit politik, çka është e dhimbshme, por e vetmja rrugë, dhe nuk ka më mbrojtje për askënd përpara drejtësisë.

Për Greqinë tha se marrëdhëniet janë të shkëlqyera, por mbetet çështja e pazgjidhur e kufirit detar, për të cilën është rënë dakord të shkohet në gjykatë ndërkombëtare, pra do ta zgjidhë një palë e tretë.

Për mjedisin dhe protestat, ai tha se bota demokratike po shkon drejt ekstremeve: qendra është bërë "si një varr masiv", ndërsa partitë tradicionale përballen me dilemën nëse të punojnë me ekstremet. Si arsye kryesore përmendi zëvendësimin e lirisë së fjalës me lirinë e shpërndarjes, ku mungon kontrolli i fakteve që kishin mediat tradicionale. Për studentët tha se nuk shikon shumë të angazhuar dhe se dhuna nuk është vepër e tyre: nga të arrestuarit në valën e parë të dhunës, vetëm një ishte student, ndërsa të tjerët kishin të shkuar kriminale dhe dilnin të maskuar. Ai paralajmëroi se situata do të ndërlikohet nëse Europa nuk heq vijën e kuqe për median sociale dhe nuk ndalon platformat e urrejtjes, përçarjes, antisemitizmit dhe antimyslimanizmit.

Për pyetjen e ambasadores, Rama tha se e vetmja pengesë e mundshme është zakoni i vjetër për t'u kthyer pas, dhe se ajo që e nxiti riangazhimin e Europës me zgjerimin ishte Putini; pa të nuk do të kishte hapje e mbyllje kaq të shpejtë kapitujsh. Nëse Europa mbetet besnike ndaj premtimeve, do të jetë mirë, përndryshe do të përballen me zakone të vjetra. Ai tha se është "tragjikisht optimist".

Inteligjenca artificiale dhe teknologjia

Për inteligjencën artificiale, Rama tha se për Shqipërinë teknologjia e re ka qenë bekim, pasi shteti është i ri: institucionet nisën të ndërtohen vetëm në 1912, më pas pasuan 50 vjet komunizëm. Dy gjëra e bënë të mundur ecjen përpara: Bashkimi Evropian dhe teknologjia. Sipas tij, vende si Iraku dhe Afganistani nuk ia dolën sepse nuk kanë BE-në pranë dhe perspektivën e anëtarësimit. Teknologjia lejon tejkalimin e mangësive administrative që në vende si Gjermania kërkojnë breza.

Shqipëria ka 95% të shërbimeve online; certifikata e lindjes, për të cilën dikur duhej radhë dhe ryshfet, tani merret falas me një klikim. Kroacisë, që pati rezultate të shkëlqyera në negociata, iu deshën shtatë vjet vetëm për të transpozuar korpusin ligjor europian, me një ushtri juristësh, përkthyesish e hartuesish, ndërsa Shqipëria e bën përmes ministres së inteligjencës artificiale, shumë shpejt dhe me saktësi mbresëlënëse. Rama shtoi se synohet një proces prokurimi plotësisht përmes AI-së, që ai e quan ëndërr, dhe se Shqipëria renditet e para në rajon për prokurimet publike.

Moderatori vuri në dukje ngjashmëritë midis Shqipërisë dhe Irlandës: periferi e varfër me histori migracioni, e transformuar falë anëtarësimit në BE.

SPAK dhe besimi te institucionet

Moderatori pyeti si mund t'u besohet institucioneve shqiptare kur pjesë e drejtuesve të tyre janë nën hetim nga SPAK-u. Rama u përgjigj se gjithkush mund të jetë nën hetim dhe sistemi të mos ndikohet, dhe se kjo është thelbi i besimit. Dha shembullin e një vendi anëtar të BE-së ku 91% e popullsisë mendon se vendi dhe qeveria janë të korruptuara, çka e quajti produkt të mediave sociale. Askush, tha, nuk pretendon se një qeveri është e imunizuar nga korrupsioni; ajo që gjykohet është si reagon qeveria ndaj sjelljes së keqe. Sipas tij, Shqipëria nuk është më vend me kulturë pandëshkueshmërie. Komisioni, shtoi ai, është i saktë dhe kur thotë se diçka është në rregull, është në rregull.

Duke shaluar, Rama tha se kush punon me Komisionin meriton bonuse të veçanta, pasi lexon qindra faqe që e bëjnë James Joyce-in "më njerëzor". Në fund falënderoi organizatorët dhe pjesëmarrësit për mikpritjen.