Ligji i ri për sigurimin e depozitave: mbulimi rritet në 6 milionë lekë, 98% e depozituesve plotësisht të mbrojtur

Agjencia e Sigurimit të Depozitave (ASD) po përgatit ndryshimin më të madh në historinë e skemës së mbrojtjes së kursimeve në Shqipëri. Projektligji i ri “Për sigurimin e depozitave” e rrit nivelin maksimal të mbulimit për depozitat në banka nga 2.5 milionë lekë në 6 milionë lekë, një hap që pritet të shtojë afërsisht 310 miliardë lekë në vlerën e depozitave të siguruara, ose rreth 31% më shumë se sot. Sipas Drejtorit të Përgjithshëm të ASD-së, Mina Kusta, me ligjin e ri pjesa e depozituesve që mbulohen plotësisht nga skema do të rritet nga 95% që është aktualisht në mbi 98%.

Përveç rritjes së tavanit të mbulimit, projektligji sjell edhe një sërë risish të tjera: zgjerimin e bazës së depozituesve të siguruar, mbrojtjen e depozitave me balancë të lartë të përkohshme, shkurtimin e ndjeshëm të afatit të kompensimit në rast ngjarjeje sigurimi dhe kalimin në një sistem kontributesh të bankave të bazuar në rrezik. Të gjitha këto ndryshime synojnë përafrimin e kuadrit shqiptar me direktivat e Bashkimit Europian.

Dy vite punë dhe bashkëpunim me partnerët ndërkombëtarë

Kusta shpjegon se puna për hartimin e projektligjit ka nisur prej gati dy vitesh. Gjatë këtij procesi, Agjencia është asistuar nga partnerë të rëndësishëm ndërkombëtarë, si Banka Botërore, përmes zyrës FinSAC, dhe Banka Europiane për Rindërtim dhe Zhvillim (BERZH). Sipas tij, në çdo fazë ka pasur bashkëpunim të ngushtë me Bankën e Shqipërisë dhe me Ministrinë e Financave, të cilave u ka shprehur mirënjohje për bashkëpunimin e frytshëm dhe konstruktiv.

Projektligji bën pjesë në Kapitullin 9, “Shërbimet financiare”, i cili përfshihet në Grup-kapitullin II, Tregu i Brendshëm, në procesin e negociatave me BE-në. Ky kapitull përbën kuadrin ligjor europian për shërbimet financiare në sektorin bankar, sigurimet, pensionet private, shërbimet e investimeve dhe tregjet e kapitalit. Në këtë kontekst, ligji i ri është pjesë e paketës së reformave ligjore që duhet të garantojnë përputhshmërinë me direktivat europiane, duke kontribuar në konsolidimin dhe rritjen e besimit të depozituesve.

Objektivi, sipas drejtuesit të ASD-së, është që në momentin e anëtarësimit depozituesit shqiptarë të gëzojnë të njëjtin trajtim si depozituesit europianë. Për këtë arsye, projektligji është ndërtuar me tri grupe dispozitash: disa që hyjnë në fuqi menjëherë, disa që hyjnë në fuqi gjatë një periudhe të ndërmjetme dhe të tjera që aktivizohen në momentin e anëtarësimit të Shqipërisë në BE.

Ndryshimet e propozuara janë në përputhje me Direktivën 2014/49/BE “Për skemat e garantimit të depozitave”, si dhe me Direktivën 2026/804/BE, e cila u miratua në mars 2026.

Rritja më e madhe e mbulimit në historinë e skemës

Ndryshimi me ndikimin më të drejtpërdrejtë te qytetarët dhe kursimet e tyre është rritja e nivelit të mbulimit për depozitat në banka nga 2,5 milionë lekë në 6 milionë lekë. Për shoqëritë e kursim-kreditit (SHKK), projektligji ruan të njëjtin nivel mbulimi deri në anëtarësimin në BE.

Kusta e cilëson këtë si rritjen më të madhe të nivelit të mbulimit që nga krijimi i skemës. Sipas tij, ky hap reflekton dhe mundësohet nga qëndrueshmëria e stabiliteti i sistemit financiar, si rezultat i politikave dhe masave të autoriteteve mbikëqyrëse e rregullatore, si dhe nga kapacitetet financiare të skemës, të cilat janë vazhdimisht në rritje. “Këta faktorë e mbështesin rritjen e nivelit të mbulimit dhe krijojnë kushtet e nevojshme për përballimin me sukses të sfidave”, thekson ai.

Hapi tjetër do të vijë me anëtarësimin në BE, kur mbulimi për çdo depozitues do të shkojë në kundërvlerën në lekë të 100.000 eurove, njësoj si në vendet anëtare të Unionit.

Rritja e mbulimit në 6 milionë lekë bën pjesë te dispozitat e periudhës së ndërmjetme dhe hyn në fuqi më 1 korrik 2027.

Mbrojtje shtesë për balancat e larta të përkohshme

Po nga 1 korriku 2027 do të hyjë në fuqi edhe mbrojtja e depozitave me balancë të lartë të përkohshme. Bëhet fjalë për situata që lidhen me momente të rëndësishme në jetën e njerëzve, si shitja e një banese, marrja e një trashëgimie, dalja në pension apo përfitimi i një dëmshpërblimi sigurimi. Në këto raste, një individ mund të mbajë në llogari, për një periudhë të shkurtër, një shumë më të madhe se zakonisht.

Projektligji parashikon që këto depozita të mbrohen me një mbulim shtesë mbi nivelin standard për një periudhë të caktuar. Sipas Kustës, kjo përbën një garanci të mëtejshme për kursimet që vijnë nga këto burime specifike, në përputhje me direktivën europiane.

“Ajo tregon edhe një herë efikasitetin dhe dimensionin social të skemave të sigurimit të depozitave, që mbrojnë të ardhurat e individëve kur institucioni financiar ku i kanë vendosur kursimet nuk është në gjendje të përmbushë detyrimet kontraktuale”, shprehet drejtori i ASD-së.

Kompensimi nga tre muaj në 14 ditë pune

Një tjetër ndryshim thelbësor ka të bëjë me afatin e kompensimit të depozituesve. Ligji aktual parashikon që procesi i kompensimit mund të zgjasë deri në tre muaj. Projektligji e shkurton këtë afat në 14 ditë pune dhe, me anëtarësimin në BE, në vetëm 7 ditë pune.

Sipas Kustës, ky ndryshim ka rëndësi të veçantë sepse nënkupton që depozituesit nuk mbeten pa akses në kursimet e tyre. Kompensimi do të kryhet pa qenë nevoja që depozituesi të paraqesë kërkesë dhe do të realizohet përmes bankave agjente, të cilat, në rast ngjarjeje sigurimi, do të kryejnë pagesat për llogari të Agjencisë.

Më shumë depozitues brenda skemës

Projektligji zgjeron gjithashtu bazën e depozituesve që përfitojnë nga skema. Në të përfshihen institucione shtetërore që ofrojnë shërbime të drejtpërdrejta për publikun, si dhe disa kategori të tjera që sot janë të përjashtuara. Synimi është që lista e subjekteve të përjashtuara nga kompensimi të minimizohet sa më shumë, në linjë me direktivën europiane.

Në këtë mënyrë, procesi i kompensimit bëhet më i thjeshtë dhe me më pak pengesa, çka do të thotë se depozitat vihen më shpejt në dispozicion të qytetarëve. Kjo, sipas Kustës, synon të shmangë rastet e mundshme të panikut, të cilat përbëjnë rrezik për të gjithë sistemin financiar dhe bankar. “Ky është qëllimi dhe arsyeja pse janë krijuar dhe operojnë skemat e sigurimit të depozitave”, thotë ai.

Ku ndodhet procesi legjislativ

Projektligji ka përfunduar fazën e konsultimit me subjektet anëtare të skemës dhe me autoritetet rregullatore: Bankën e Shqipërisë, Ministrinë e Financave dhe Autoritetin e Mbikëqyrjes Financiare. Aktualisht, ai ndodhet në fazat përmbyllëse të konsultimit publik.

Sfidat për bankat: raportimi dhe llogaritja e re

Kusta pranon se, si çdo nismë ligjore apo reformë, edhe kjo sjell sfidat e veta krahas përfitimeve. Megjithatë, ai shprehet optimist, duke qenë se Agjencia po përgatitet prej kohësh dhe se institucionet homologe të konsultuara e kanë kaluar tashmë këtë proces. “Jemi besimplotë që të gjitha sfidat do të tejkalohen me efikasitet”, thekson ai.

Për subjektet anëtare të skemës, sfida kryesore lidhet me mënyrën e raportimit të të dhënave në Agjenci. Me ligjin e ri ndryshojnë kategoritë e depozituesve të siguruar, pasi disa kategori që sot janë të përjashtuara do të përfshihen në skemë. Bankat do të duhet t’i identifikojnë dhe t’i raportojnë saktë këto depozita.

Gjithashtu, projektligji heq netimin e kësteve me vonesë të kredive nga shuma e kompensimit. Ky ndryshim prek mënyrën se si llogaritet shuma e siguruar për çdo depozitues dhe kërkon përshtatje në sistemet e raportimit të bankave.

Krahas këtyre, bankat do të duhet të përshtaten me sistemin e kontributit me bazë rreziku. Kusta e cilëson këtë si një koncept të ri, zbatimi i të cilit është i detyrueshëm, pasi buron nga nevoja për përputhje me direktivën e BE-së. Të gjitha këto ndryshime kërkojnë një periudhë përshtatjeje, e cila është parashikuar në projektligj përmes hyrjes graduale në fuqi të dispozitave përkatëse.

Sfidat për Agjencinë

Ndryshimet përbëjnë sfidë edhe për vetë ASD-në. Agjencia duhet të përshtatë sistemin e saj informatik të raportimit dhe kompensimit me kategoritë e reja të depozituesve të siguruar dhe me mënyrën e re të llogaritjes së shumës së siguruar, pa netimin e kësteve me vonesë.

Sfida më e rëndësishme mbetet megjithatë zbatimi i sistemit të kontributit me bazë rreziku. Ky proces, përveç bankave, përfshin edhe Bankën e Shqipërisë, nga e cila Agjencia do të marrë të dhënat e nevojshme për llogaritjen e primit për secilën bankë. Sipas Kustës, ky bashkëveprim kërkon koordinim të qartë, afate të përcaktuara dhe të dhëna të sakta, në mënyrë që llogaritja të jetë e drejtë dhe transparente për të gjithë.

Aktet nënligjore

Në planin afatshkurtër, një tjetër detyrë për Agjencinë është hartimi dhe miratimi i akteve nënligjore në zbatim të ligjit. Bëhet fjalë për disa rregullore dhe udhëzime komplekse, që lidhen me:

• metodologjinë e llogaritjes së primit me bazë rreziku;
• nivelin e synuar të fondit;
• raportimin e të dhënave për pamjen e vetme të depozituesit;
• procedurat e kompensimit;
• verifikimin e depozitave me balancë të përkohshme.

Këto akte duhet të përgatiten me kujdes dhe të konsultohen me anëtarët e skemës dhe me autoritetin mbikëqyrës, Bankën e Shqipërisë. Kusta bën të ditur se, për t’i paraprirë këtij procesi, Agjencia ka nisur tashmë punën dhe pritet që gjithçka të realizohet brenda afateve që përcakton projektligji.

Komunikimi me publikun

Sfida tjetër që rendit drejtori i ASD-së lidhet me komunikimin me publikun. Depozituesit duhet të kuptojnë qartë se çfarë ndryshon për ta: nga niveli i ri i mbulimit dhe zgjerimi i kategorive të mbuluara, te mbrojtja shtesë për balancat e përkohshme dhe afati i shkurtuar i kompensimit. Agjencia, sipas tij, do të zbatojë strategji komunikimi të fokusuara te transparenca dhe informimi.

Rreth 310 miliardë lekë më shumë depozita nën mbrojtje

Sipas vlerësimeve të ASD-së, rritja e mbulimit në 6 milionë lekë do të rrisë depozitat e siguruara në banka me rreth 30.8%. Kjo përkthehet në afërsisht 310 miliardë lekë më shumë depozita nën mbrojtjen e skemës.

Për qytetarët, pjesa e depozituesve plotësisht të mbuluar rritet nga 95% në mbi 98%. Ndërkohë, raporti i depozitave të siguruara ndaj depozitave të pranueshme për sigurim rritet nga rreth 57% në 73%. Kusta thekson se ky nivel është në linjë me vendet e BE-së dhe me standardet ndërkombëtare të sigurimit të depozitave.

Drejtuesi i ASD-së e sheh rritjen e depozitave të siguruara si tregues të qëndrueshmërisë së sistemit bankar dhe financiar, që pasqyron besimin e qytetarëve te bankat dhe rritjen e kursimeve ndër vite. “Fakti që kjo rritje, sipas analizave tona, mund të përballohet nga skema, tregon që kapacitetet financiare të saj janë solide, në dispozicion dhe të gatshme për çdo sfidë”, shprehet ai.

Si u përcaktua niveli prej 6 milionë lekësh

Vlerësimet janë rezultat i analizave të kryera nga ekspertët e Agjencisë me asistencën teknike të zyrës FinSAC të Bankës Botërore. Analiza u bazua në të dhënat e plota të depozitave për vitet e fundit dhe simuloi efektin e niveleve të ndryshme të mbulimit mbi depozituesit dhe mbi ekspozimin e skemës. Ajo mori parasysh rritjen ekonomike dhe rritjen e depozitave gjatë dekadës së fundit, si dhe krahasoi rezultatet me praktikat e vendeve të BE-së dhe të rajonit.

Nga këto analiza, niveli prej 6 milionë lekësh për depozituesit e bankave dhe 2 milionë lekësh për ata të SHKK-ve rezultoi si ai që ofron mbrojtjen më të mirë për depozituesit, duke ruajtur njëkohësisht qëndrueshmërinë e skemës dhe disiplinën e tregut. Ky nivel shërben si hap i ndërmjetëm drejt rritjes së mëtejshme në momentin e anëtarësimit në BE, kur mbulimi për të gjithë depozituesit do të shkojë në kundërvlerën në lekë të 100.000 eurove.

Raporti i fondit do të ulet përkohësisht

Sa më shumë depozita mbulohen me sigurim, aq më e madhe bëhet baza ndaj së cilës matet fondi. Për këtë arsye, kur të hyjë në fuqi niveli i ri i mbulimit prej 6 milionë lekësh, raporti i fondit ndaj depozitave të siguruara do të ulet përkohësisht. Kusta sqaron se kjo ulje është e pritshme dhe është llogaritur që në fazën e hartimit të ndryshimeve. Raporti do të rikuperohet gradualisht në vitet në vijim, brenda afateve të parashikuara në përputhje me përcaktimet e direktivës.

Drejtori i ASD-së nënvizon se fondi i sigurimit të depozitave në banka është shumë i qëndrueshëm. Në fund të gjashtëmujorit të parë të vitit 2026, ai arriti në 80.2 miliardë lekë, me një rritje prej 9,92% krahasuar me të njëjtën periudhë një vit më parë. Fondi mbulonte 7,98% të depozitave të siguruara në sistemin bankar.

Sipas Kustës, kjo qëndrueshmëri është rezultat i një procesi të gjatë dhe të disiplinuar. Bankat kanë kontribuar në skemë për më shumë se 20 vjet, mjetet e fondit administrohen me kujdes dhe gjenerojnë të ardhura të qëndrueshme nga investimi, ndërsa skema mbështetet nga një rrjet sigurie financiare i strukturuar mirë.

Projektligji e forcon më tej kapacitetin e skemës për të përballuar kriza të mundshme, duke diversifikuar burimet e financimit shtesë në rast nevoje. E fundit ndër këto burime është mbështetja nga buxheti i shtetit, që përbën një garanci shtesë për kursimet e qytetarëve. Në këtë mënyrë, sipas drejtorit të ASD-së, në rast të një ngjarjeje sigurimi Agjencia ka të gjitha hapësirat për të siguruar kapacitetet e duhura financiare, për t’iu përgjigjur depozituesve dhe për t’i kompensuar brenda afateve ligjore, duke ruajtur besimin e tyre në sistemin bankar dhe financiar.

Niveli i synuar i fondit: vendim i Këshillit Drejtues

Projektligji i jep Këshillit Drejtues të Agjencisë kompetencën për të përcaktuar nivelin e synuar të fondit dhe afatin për arritjen e tij. Në çdo rast, ky nivel nuk mund të jetë më i ulët se minimumi i përcaktuar nga Direktiva 2014/49/BE.

Nga analizat paraprake të kryera me asistencën e ekspertëve ndërkombëtarë, niveli i synuar do t’u përgjigjet tipareve të sistemit bankar në Shqipëri dhe specifikave të mjedisit operacional ku veprojnë bankat shqiptare. Në momentin e përcaktimit të tij, pas miratimit të ligjit, do të merren parasysh rritja e depozitave, shpërndarja dhe përqendrimi i tyre në sistem, si dhe profili i rrezikut të bankave anëtare të skemës. Analizat janë mbështetur në teste stresi që simulojnë skenarë të ndryshëm ekonomikë, për t’u siguruar që fondi të jetë i aftë të përballojë situata të vështira.

Edhe afati i arritjes së nivelit të synuar do të shqyrtohet në detaje gjatë hartimit të metodologjisë. Ndër faktorët që do të merren parasysh, Kusta përmend:

• ritmin e rritjes së depozitave;
• të ardhurat nga investimi i mjeteve të fondit;
• ndryshimet e planifikuara të nivelit të mbulimit deri në anëtarësimin në BE;
• kapacitetin e bankave për të kontribuar pa krijuar efekte prociklike në ekonomi.

Direktiva europiane përcakton disa afate të qarta në këtë drejtim. Për shembull, ajo parashikon që, kur fondi bie nën nivelin e synuar, ai duhet të rivendoset brenda gjashtë vjetëve. Sipas Kustës, këto janë disa nga afatet e analizuara, që do të konsiderohen në momentin e përcaktimit të këtij elementi.

Primi me bazë rreziku: bankat më të kujdesshme paguajnë më pak

Aktualisht, të gjitha bankat paguajnë të njëjtën normë primi, pavarësisht profilit të tyre të rrezikut. Me ligjin e ri, primi do të llogaritet duke vlerësuar treguesit e rrezikut të çdo banke, në mënyrë që kontributi i secilës të jetë në përpjesëtim me shkallën e rrezikut që ajo ndërmerr në veprimtarinë e saj. Bankat me rrezik krahasimisht më të ulët do të paguajnë më pak prim dhe anasjelltas.

Sipas drejtorit të ASD-së, kjo mënyrë llogaritjeje rrit disiplinën në sektorin bankar. Ky është standardi i kërkuar nga Direktiva 2014/49/BE dhe i zbatuar në të gjitha vendet anëtare të BE-së.

Metodologjia e zgjedhur është ajo e përcaktuar nga Autoriteti Bankar Europian (EBA), duke marrë si bazë treguesit e rrezikut të përcaktuar prej tij. Ajo është testuar dhe kalibruar mbi të dhënat e bankave shqiptare, me asistencën e ekspertëve të Bankës Botërore, që e kanë mbështetur Agjencinë gjatë gjithë procesit. Shkalla e diferencimit e përzgjedhur është brenda kufijve të lejuar nga EBA dhe synon që kalimi nga sistemi aktual të jetë lehtësisht i aplikueshëm dhe i parashikueshëm për të gjitha bankat.

Parimet kryesore të metodologjisë janë konsultuar paraprakisht, ndërsa versioni përfundimtar do t’u nënshtrohet konsultimeve me bankat anëtare të skemës dhe me Bankën e Shqipërisë përpara miratimit. Banka qendrore ka rol kyç në këtë proces: ajo do të sigurojë të dhënat e nevojshme për llogaritjen e kontributit të çdo banke dhe do të miratojë metodologjinë përfundimtare, me propozim të Këshillit Drejtues të Agjencisë.

Kontribute më të moderuara se me primin e sheshtë

Për nivelin konkret të kontributeve, Kusta shmang dhënien e shifrave, pasi metodologjia është ende në konsultim. “Sa i përket nivelit të kontributeve, nuk do të ishte e saktë të jepnim sot shifra, pasi metodologjia është ende në proces konsultimi”, thotë ai.

Ai sqaron se primi me bazë rreziku do të kalibrohet në bazë të elementeve kyçe të fondit, nivelit të synuar dhe afatit për arritjen e tij. Duke qenë se fondi ndodhet sot në një pozicion të konsoliduar, falë kontributeve të akumuluara ndër vite dhe administrimit të kujdesshëm të mjeteve, analizat paraprake tregojnë se kontributi i përgjithshëm i sistemit bankar do të jetë më i moderuar sesa do të ishte nëse do të ruhej primi i sheshtë mbi bazën e zgjeruar të depozitave të siguruara me nivelin 6 milionë lekë.

Kjo qasje, sipas tij, është pasojë e drejtpërdrejtë e qëndrueshmërisë së skemës dhe e parimit që kontributet duhet të jenë proporcionale me ekspozimin e fondit. Brenda këtij kuadri, çdo bankë do të paguajë sipas volumit dhe profilit të saj të rrezikut, duke krijuar një nxitje të drejtpërdrejtë për menaxhim të kujdesshëm nga secili anëtar i skemës, në dobi të stabilitetit të sistemit financiar në tërësi, që është edhe objektivi përfundimtar i skemave të sigurimit të depozitave.

Shoqëritë e kursim-kreditit: primi i sheshtë deri në anëtarësim

Për shoqëritë e kursim-kreditit, propozohet që dispozitat për llogaritjen e kontributit vjetor të primit bazuar në rrezik të zbatohen në datën e anëtarësimit të Republikës së Shqipërisë në Bashkimin Europian. Deri atëherë, primi për SHKK-të do të vijojë të llogaritet me bazë të sheshtë, me pagesë tremujore.

Kjo periudhë kalimtare vlerësohet e nevojshme për të mundësuar konsolidimin e skemës së sigurimit të depozitave në shoqëritë e kursim-kreditit, ndërkohë që sistemi bankar kalon gradualisht drejt standardeve të plota europiane.