Mineralet dhe metalet mbeten një nga shtyllat e eksporteve shqiptare, me rreth një të pestën e totalit. Megjithatë, sfida kryesore për ekonominë nuk është më vetëm sa lëndë e parë nxirret nga nëntoka, por sa vlerë krijohet prej saj brenda vendit. Kjo pyetje merr rëndësi të veçantë tani që Europa po përpiqet të sigurojë lëndët e para kritike dhe të afrojë zinxhirët e prodhimit pranë vetes, në kulmin e revolucionit digjital. Të dhënat e industrisë, investimet e kompanive minerare dhe interesi i ri për zonat industriale tregojnë se Shqipëria ka një bazë mbi të cilën mund të ndërtojë. Ekspertët këshillojnë që rruga të nisë nga hapa të thjeshtë dhe konkretë për rritjen e vlerës së shtuar të burimeve, në vend të investimeve gjigante, me qëllim ngushtimin e hendekut mes nxjerrjes së lëndës së parë dhe krijimit të një ekosistemi prodhues më të plotë.

Nga sasia e nxjerrë te vlera e krijuar

Për dekada me radhë, pasuritë minerale të Shqipërisë janë vlerësuar kryesisht përmes sasisë që nxirret dhe të ardhurave që sjellin në eksporte. Ky këndvështrim po ndryshon. Transformimet në industrinë europiane dhe revolucioni digjital po hapin perspektiva të reja për industrinë shqiptare dhe po krijojnë një mundësi reale për diversifikimin e ekonomisë.

Bakri, nikeli, kromi dhe minerale të tjera që gjenden në nëntokën shqiptare janë lëndë bazë për prodhimin e automjeteve elektrike, rrjeteve energjetike, qendrave të të dhënave, teknologjive digjitale dhe industrisë së mbrojtjes. Në të njëjtën kohë, Bashkimi Europian po synon të diversifikojë burimet e furnizimit dhe të ulë varësinë nga zinxhirët e gjatë e të brishtë të prodhimit.

Për Shqipërinë, kjo situatë përbën një shans të ri. Vendi ka traditë në minierat, burime të konsiderueshme, ndodhet pranë tregut europian dhe zotëron një bazë industriale që, ndonëse e vogël, nuk nis nga zero. Nga ana tjetër, struktura e ekonomisë vijon të mbështetet fort në eksportin e lëndëve të para dhe në aktivitete me shkallë relativisht të ulët përpunimi.

Një e pesta e eksporteve varet nga mineralet

Pesha e mineraleve dhe metaleve në eksportet shqiptare ka qenë e qëndrueshme, por e ndjeshme ndaj çmimeve ndërkombëtare. Në vitin 2015, eksportet e mineraleve dhe produkteve prej tyre arritën në 49 miliardë lekë, duke përbërë 20% të të gjitha eksporteve të vendit. Që atëherë, pesha e tyre ka ndryshuar në varësi të ecurisë së tregjeve globale.

Në vitin 2022, kur konjunktura ishte veçanërisht e favorshme për lëndët e para, eksportet e këtij grupi u ngjitën në rreth 123 miliardë lekë, ose 25% të totalit. Në dy vitet pasardhëse ato shënuan një rënie të lehtë. Sipas të dhënave zyrtare, në tetë muajt e parë të vitit 2026, eksportet e mineraleve dhe metaleve arritën në 53,3 miliardë lekë, ose 21.6% të eksporteve totale.

Ekspertët vlerësojnë se qeveria duhet të fokusohet te rritja e vlerës së eksportit të mineraleve, duke shtuar proceset e përpunimit brenda vendit. Edhe kompanitë e sektorit po e shohin gjithnjë e më shumë të ardhmen e tyre në këtë drejtim.

Mehmet Uluyurt, CEO i BERALB, një nga kompanitë kryesore në industrinë e bakrit në Shqipëri, shpjegon se koncentrati i bakrit mbetet produkti kryesor i kompanisë, por njëkohësisht po studiohen produkte alternative dhe nënprodukte që mund të rrisin fleksibilitetin dhe vlerën e shtuar. Sipas tij, rezultatet e kompanisë nuk përcaktohen vetëm nga çmimi ndërkombëtar i metalit, por edhe nga eficienca e prodhimit, rikuperimi i mineralit dhe kontrolli i kostove.

E njëjta sfidë vlen për pjesën tjetër të industrisë shqiptare: të krijohet më shumë vlerë nga burimet dhe kapacitetet që ekzistojnë tashmë.

Mineralet kritike, një dritare për industrinë shqiptare

Bashkimi Europian po kërkon të sigurojë burime më të qëndrueshme të mineraleve thelbësore për tranzicionin energjetik, industrinë digjitale, mbrojtjen dhe sektorin e hapësirës. Akti Europian për Lëndët e Para Kritike përcakton 34 materiale kritike, nga të cilat 17 konsiderohen strategjike. Në këtë grup bëjnë pjesë bakri, nikeli i përshtatshëm për bateri, kobalti, litiumi, grafiti, mangani, alumini, metalet e rralla, silici metalik dhe tungsteni.

Objektivat e BE-së deri në vitin 2030 janë të qarta:

  • të paktën 10% e konsumit vjetor të lëndëve strategjike të nxirret brenda territorit të Bashkimit;
  • 40% e tyre të përpunohet brenda BE-së;
  • 25% të sigurohet nga riciklimi;
  • jo më shumë se 65% e konsumit vjetor të një materiali strategjik të vijë nga një vend i vetëm jashtë BE-së.

Shqipëria ka një histori të gjatë në nxjerrjen e mineraleve metalike, ndërsa aktiviteti i sotëm përqendrohet kryesisht te kromi, bakri, hekur-nikeli dhe nikeli-silikat. Sipas Agjencisë Kombëtare të Burimeve Natyrore (AKBN), vendi disponon kapacitete për pasurimin e mineralit të kromit dhe të bakrit, si edhe për prodhimin e ferrokromit, por niveli i përgjithshëm i përpunimit të mineraleve brenda vendit mbetet i ulët.

Ndër mineralet që Shqipëria shfrytëzon tradicionalisht, bakri lidhet drejtpërdrejt me listën strategjike të BE-së. Nikeli bëhet strategjik kur arrin cilësinë e kërkuar për përdorim në bateri. Mineralet shqiptare të hekur-nikelit dhe nikel-silikatit përmbajnë gjithashtu sasi kobalti, një tjetër lëndë e parë strategjike për Bashkimin Europian. Kjo, megjithatë, nuk do të thotë se Shqipëria ka sot prodhim industrial të kobaltit apo të nikelit të kategorisë "battery grade".

Kromi vijon të jetë minerali metalik më i rëndësishëm i vendit. Në vitin 2024 u prodhuan rreth 953 mijë tonë mineral kromi, kryesisht për eksport, ndërsa Shqipëria ka edhe kapacitete përpunimi në ferrokrom. Gjithsesi, kromi nuk përfshihet në listën aktuale të 34 lëndëve të para kritike të BE-së.

Për rrjedhojë, lidhja më e drejtpërdrejtë e Shqipërisë me strategjinë europiane të mineraleve kritike kalon përmes bakrit dhe potencialit të nikelit. Prania e kobaltit në mineralet hekur-nikel hap një fushë që kërkon vlerësime të mëtejshme gjeologjike dhe teknologjike. Vetë AKBN pranon se duhen studime të reja gjeologjike, minerare dhe teknologjike për të rritur rezervat e njohura, për të shfrytëzuar mineralet me përmbajtje më të ulët dhe për të rritur përpunimin në vend.

Industri me ndërmarrje të vogla dhe zinxhir i cekët

Debati mbi riindustrializimin shpesh krijon përshtypjen se Shqipëria duhet të nisë gjithçka nga fillimi. Antonin Braho, ekspert i çështjeve makroekonomike dhe analist të dhënash, thekson se shifrat tregojnë të kundërtën: vendi ka tashmë një bazë prodhuese.

Në vitin 2024, në industrinë përpunuese ishin aktive 7,187 ndërmarrje, me 95,276 të punësuar. Shitjet neto arritën në rreth 379 miliardë lekë, ndërsa vlera e shtuar bruto ishte rreth 163.8 miliardë lekë. Në mesatare, industria gjeneronte rreth 3.98 milionë lekë shitje dhe rreth 1.72 milionë lekë vlerë të shtuar për punonjës në vit.

Sipas analizës së z. Braho, ndërmarrja mesatare prodhuese ka vetëm rreth 13 punonjës. Kjo e bën ekosistemin të fragmentuar dhe kufizon mundësinë e shumë kompanive për të pasur brenda strukturës së tyre laboratorë, inxhinieri, kërkim, testim, prodhim veglash apo sisteme më të avancuara të kontrollit të cilësisë.

Kur një fabrikë shqiptare eksporton pjesën më të madhe të prodhimit, por materialet, pajisjet, programet kompjuterike dhe shërbimet inxhinierike i blen jashtë, një pjesë e madhe e vlerës së krijuar përgjatë zinxhirit mbetet jashtë ekonomisë shqiptare. Për këtë arsye, sipas z. Braho, investimi i huaj dhe thellimi industrial nuk janë domosdoshmërisht e njëjta gjë.

Hallkat që mungojnë

Shqipëria zotëron tashmë disa elemente të një zinxhiri që lidh industrinë nxjerrëse me manifakturën. Në vitin 2024 u raportuan rreth 466 mijë tonë xeherorë dhe koncentrate bakri, me vlerë shitjeje rreth 6.4 miliardë lekë. Paralelisht, vendi ka zhvilluar edhe prodhimin e sistemeve elektrike për industrinë automotive: shitjet e sistemeve të fijeve elektrike të posaçme për automjete arritën rreth 8.7 miliardë lekë në vitin 2024.

Z. Braho vëren se Shqipëria është e pranishme në disa pjesë të këtij zinxhiri, por hallkat që i bashkojnë ato vazhdojnë të mungojnë në masë të madhe. Prodhimi i sistemeve elektrike për automjete dëshmon se në vend ekziston një kapacitet industrial që ka kontrata me industrinë ndërkombëtare të automjeteve. Megjithatë, të dhënat nuk tregojnë se sa nga bakri, konektorët, pjesët plastike, veglat, pajisjet dhe inxhinieria prodhohen ose ofrohen brenda vendit. Pikërisht aty qëndron një pjesë e potencialit për zgjerimin e vlerës së shtuar.

Kompanitë minerare kërkojnë më shumë vlerë nga çdo ton

Për BERALB, kjo logjikë po shfaqet në mënyrën se si kompania përballon kostot dhe luhatjet e tregut. Në një mjedis ku janë rritur kostot e energjisë, materialeve, logjistikës, mirëmbajtjes dhe shërbimeve, kompania synon të nxjerrë më shumë rendiment nga çdo ton mineral. Kjo ka përfshirë mirëmbajtjen, disponueshmërinë e pajisjeve, përmirësimet teknike dhe investimet në laboratorin metalurgjik, të cilat, sipas kompanisë, kanë ndihmuar në rritjen e rikuperimit dhe në ruajtjen e një cilësie më të qëndrueshme të koncentratit.

Për një kompani minerare, çmimi i bakrit vendoset në tregjet ndërkombëtare dhe është jashtë kontrollit të saj. Ajo që mund të menaxhohet janë rendimenti, humbjet, rikuperimi i metalit, energjia dhe cilësia.

I njëjti arsyetim vlen edhe për fabrikat. Nëse një fabrikë ul defektet, angazhon më shumë furnitorë vendas, ngre kapacitete mirëmbajtjeje dhe inxhinierie në vend dhe rrit produktivitetin, ajo nuk konkurron më vetëm me koston e punës.

Një model i përllogaritur për një fabrikë automotive me 2 mijë punonjës e vendos koston e drejtpërdrejtë të punës në rreth një të katërtën e xhiros. Pjesa tjetër lidhet me inputet e ndërmjetme, materialet, energjinë, pajisjet dhe shërbimet. Kjo nënkupton se një pagë më e ulët nuk mjafton për të kompensuar furnizimin e pasigurt me energji, humbjet në prodhim, vonesat logjistike apo mungesën e furnitorëve.

Shqipëria, pra, nuk ka nevojë vetëm për më shumë fabrika, por për zgjerimin e proceseve që kryhen brenda vendit. Në miniera, kjo mund të përkthehet në rikuperim më të mirë të metaleve, përpunim më të avancuar të mineralit, shfrytëzim të nënprodukteve dhe zhvillim të laboratorëve metalurgjikë. Në industrinë automotive, mund të nënkuptojë kalimin nga montimi te testimi, mirëmbajtja, prodhimi i kallëpeve dhe veglave, inxhinieria e procesit dhe, më tej, zhvillimi i produktit.

Shkallët e thellimit industrial

Analiza e z. Braho e ndan këtë proces në disa nivele:

  1. Faza bazë – montimi, ku materialet dhe një pjesë e njohurive vijnë nga kompania mëmë.
  2. Faza e ndërmjetme – testimi, gjurmueshmëria digjitale, mirëmbajtja dhe inxhinieria e procesit.
  3. Niveli i avancuar – ndryshimet në dizajn, simulimi, laboratorët, homologimi dhe menaxhimi i furnitorëve.

Sipas z. Braho, sa më shumë nga këto funksione të kryhen në Shqipëri, aq më e lartë bëhet vlera e krijuar për punonjës dhe aq më e fortë lidhja e investimit me ekonominë vendase.

Deri ku duhet të shkojë përpunimi i mineraleve

Në sektorin minerar çështja është më e ndërlikuar. Shqipëria ka burime të konsiderueshme kromi, bakri dhe hekur-nikeli, por një pjesë e madhe e vlerës që shtohet nga përpunimi i mëtejshëm realizohet jashtë vendit. Vitin e kaluar, eksportet e nëntokës (bakër, krom, hekur) arritën në 11,1 miliardë lekë, një vlerë afërsisht e ngjashme përgjatë gjithë dekadës, në varësi të çmimeve në tregjet ndërkombëtare. Nëse këto lëndë do të përpunoheshin në vend, vlera e tyre do të shumëfishohej.

Operatorët e sektorit theksojnë se ky proces nuk është i thjeshtë. Ngritja e një industrie metalurgjike nuk mund të bazohet vetëm te fakti që lënda e parë gjendet në Shqipëri. Përpunimi i avancuar kërkon rezerva të mjaftueshme dhe të verifikuara, cilësi të përshtatshme të mineralit, energji, ujë, teknologji, kapital dhe një treg të sigurt për produktin përfundimtar.

Z. Uluyurt e lidh këtë drejtpërdrejt me cilësinë e informacionit gjeologjik. Sipas tij, që potenciali mineral të shndërrohet në investim, nevojiten teknologji moderne kërkimi, programe shpimi, të dhëna të detajuara dhe raportim i burimeve sipas standardeve ndërkombëtare. Shqipëria ka një bazë të rëndësishme të dhënash historike, por ajo duhet digjitalizuar, rivlerësuar dhe plotësuar me studime të reja gjeofizike dhe gjeokimike. Një investitor i madh ka nevojë të dijë sa mineral mund të nxirret, me çfarë cilësie, sa do të kushtojë përpunimi dhe kujt do t’i shitet produkti.

Zgjidhje të vogla dhe konkrete

Për z. Braho, në një ekonomi të vogël mundësia qëndron më shumë te mbushja e boshllëqeve në industritë ekzistuese sesa te ngritja nga e para e industrive të mëdha. Ai sjell disa shembuj:

  • nëse një fabrikë automotive importon kallëpet dhe pajisjet e testimit, një pjesë e vlerës mund të mbetet në vend duke zhvilluar furnitorë vendas;
  • nëse disa kompani kanë nevojë për laboratorë dhe certifikim, mund të krijohen kapacitete që u shërbejnë njëkohësisht disa fabrikave;
  • nëse kompanitë minerare kërkojnë laboratorë metalurgjikë, mirëmbajtje të specializuar apo teknologji për trajtimin e ujërave, këto shërbime mund të kthehen në industri më vete.

Një ekosistem i tillë mund të rrisë vlerën e krijuar brenda vendit pa qenë e nevojshme që çdo kompani të ndërtojë të gjithë zinxhirin brenda strukturës së saj.

Pengesat e përbashkëta

Në minierë dhe në fabrikë dalin të njëjtat pengesa. Për BERALB, potenciali gjeologjik nuk është i mjaftueshëm. Z. Uluyurt rendit sigurinë juridike, parashikueshmërinë e lejeve, infrastrukturën, energjinë, burimet njerëzore dhe pranimin social si faktorë që ndikojnë në çdo investim afatgjatë. Sipas tij, procedurat për licencat, mjedisin, tokën dhe institucionet duhet të jenë të qarta dhe të qëndrueshme, pasi vonesat ose interpretimet e ndryshme ndikojnë drejtpërdrejt në vendimet për investime.

Produktiviteti dhe emigracioni

Pavarësisht potencialit, rritja e produktivitetit mbetet një sfidë e vështirë. Në vitin 2024, vlera e shtuar bruto për punonjës në industrinë përpunuese ishte rreth 1.72 milionë lekë në vit. Nëse ky tregues nuk rritet, hapësira për paga më të larta mbetet e kufizuar.

Sokol Kraja, administrator i "Nexus Park Tirana", e quan emigracionin "sfidën më reale", duke e lidhur atë me diferencat e pagave dhe me aftësinë e ekonomisë për të krijuar më shumë vlerë të shtuar.

Nevojat për profesione janë specifike sipas sektorëve:

  • për industrinë e metaleve, makinerive, pajisjeve elektrike dhe atë automotive kërkohen teknikë mirëmbajtjeje, specialistë të mekatronikës, programues CNC, inxhinierë cilësie, elektricistë industrialë dhe specialistë automatizimi;
  • për industrinë ushqimore nevojiten teknologë dhe specialistë laboratorësh;
  • për tekstilet, ku modeli fason po përballet me presione në rritje, duhen dizajn, njohuri për materialet dhe zhvillim produkti.

Parqet industriale testojnë një model të ri

Investimet e para në zonat industriale po japin sinjale për profilin e prodhimit që Shqipëria mund të tërheqë. Sipas Sokol Krajës, në "Nexus Park Tirana" janë angazhuar kompani italiane të sektorit farmaceutik dhe të pajisjeve mjekësore, përfshirë prodhues të pacemaker-ëve dhe defibrilatorëve kardiakë, si dhe kompani të lidhura me laboratorët dentarë dhe pajisjet spitalore.

Modeli synon t’i ofrojë investitorit ambientet dhe një pjesë të infrastrukturës të gatshme, në mënyrë që ai të mos e nisë çdo projekt nga zero. Brenda parkut pritet të funksionojë edhe një degë doganore, e cila do të lehtësojë procedurat e importit dhe eksportit. Për një investitor të mesëm europian, koha që nevojitet për të vënë në punë një aktivitet mund të jetë po aq e rëndësishme sa norma e taksës.

Këto investime kanë një profil të ndryshëm nga fasoneria klasike. Pajisjet mjekësore kërkojnë kontroll cilësie, certifikime, gjurmueshmëri dhe procese të standardizuara. Nëse këto aktivitete konsolidohen, ato mund të krijojnë kërkesë për furnitorë dhe shërbime teknike që sot mungojnë në vend.

Energjia e gjelbër si avantazh konkurrues

Shqipëria ka edhe një element tjetër që mund të peshojë në garën për investime: prodhimin e lartë të energjisë nga burime të rinovueshme. Në një Europë ku gjurma e karbonit ndikon gjithnjë e më shumë në mënyrën se si organizohen zinxhirët e furnizimit, kjo mund të shndërrohet në pikë të fortë. Megjithatë, një fabrikë nuk merr parasysh vetëm origjinën e energjisë.

Edhe në industrinë minerare, energjia po lidhet gjithnjë e më shumë me standardet mjedisore. BERALB ka renditur eficiencën energjetike dhe energjinë diellore ndër përparësitë e investimeve dhe ka nisur punën për një central fotovoltaik. Kompania ka nisur gjithashtu investimin për një impiant trajtimi të ujërave të ndotura industriale. Këto investime janë pjesë e konkurrueshmërisë së kompanisë po aq sa pajisjet e prodhimit.

Thellim gradual, jo kapërcim i menjëhershëm

Rritja e vlerës së shtuar nuk kërkon domosdoshmërisht një hap të menjëhershëm nga miniera te produkti përfundimtar. Z. Uluyurt përmend rritjen e rikuperimit të metaleve, përmirësimin e cilësisë së koncentratit, shfrytëzimin e nënprodukteve, impiantet e pasurimit dhe laboratorët metalurgjikë si fusha ku mund të krijohet më shumë vlerë brenda vendit.

Një fabrikë mund të ndjekë të njëjtën rrugë: të nisë me montimin, më pas të marrë përsipër mirëmbajtjen, të prodhojë disa vegla apo kallëpe, të zhvillojë laboratorët dhe të kalojë gradualisht drejt funksioneve inxhinierike.

Sipas ekspertit Braho, në vend që suksesi industrial të matet vetëm me numrin e fabrikave apo me vlerën e investimit fillestar, do të kishte më shumë kuptim të vlerësohej sa nga blerjet bëhen në Shqipëri, sa procese teknike kryhen këtu, sa furnitorë vendas krijohen dhe sa rritet vlera e shtuar për punonjës. Në këtë mënyrë do të matej jo vetëm prania e industrisë, por edhe sa thellë ajo ka zënë rrënjë në ekonominë vendase.