Paketa e re fiskale për vitin 2027, që zyrtarët po e quajnë jozyrtarisht paketa e “Robin Hudit”, synon të zbusë pakënaqësinë e gjerë qytetare përmes uljes së disa taksave për konsumatorët dhe rritjes së barrës për bizneset. Megjithatë, mënyra se si është ndërtuar dhe komunikuar rrezikon të prodhojë efektin e kundërt: një ekonomi ku, në fund, pakënaqësia nuk zbutet, por shtohet për të gjithë.

Metafora e tunelit dhe faza ku ndodhet Shqipëria

Ekonomisti Albert Hirschman e ka përshkruar pakënaqësinë që lind nga zhvillimi i pabarabartë me një shembull të thjeshtë: dy korsi makinash të ngecura brenda një tuneli. Kur njëra korsi nis të lëvizë, shoferët në korsinë tjetër në fillim ndihen të gëzuar, sepse besojnë se shumë shpejt do të nisin të ecin edhe ata. Por nëse makinat në krah vazhdojnë të përparojnë, ndërsa ata mbeten të palëvizur, shpresa shndërrohet në zemërim.

Shqipëria duket se ka mbërritur pikërisht në këtë pikë. Ekonomia është zgjeruar, investimet janë rritur dhe qytetet kanë ndryshuar pamje, por një numër gjithnjë e më i madh shqiptarësh ndihen sikur janë bllokuar në korsinë që nuk lëviz. Që nga viti 2000, në një Shqipëri me një ekonomi shumë më pak të zhvilluar se sot, nuk është parë asnjëherë një valë kaq e gjerë pakënaqësish, si nga individët, ashtu edhe nga bizneset, si në daljet publike në media, ashtu edhe në deklaratat zyrtare.

Një paketë që bashkoi biznesin në kundërshtim

Paketa fiskale për 2027 arriti diçka që rrallë ndodh në Shqipëri: vuri në të njëjtin front kundërshtimi pothuajse të gjitha organizatat e biznesit. Nga përfaqësuesit e sipërmarrjeve të vogla deri te kompanitë e mëdha, nga prodhuesit dhe eksportuesit te sektori i turizmit, profesionistët e lirë dhe investitorët e huaj, reagimi ishte thuajse unanim.

Kundërshtimi nuk lidhej vetëm me rritjen e taksave. Shqetësimet e ngritura ishin më shumë të natyrës parimore:

  • mungesa e një konsultimi të kuptimtë dhe brenda një afati kohor të arsyeshëm;
  • ndryshimi i papritur i rregullave, në këtë rast pothuajse brenda natës;
  • paqëndrueshmëria dhe pasiguria që krijohet për planet e investimeve;
  • mungesa e analizave për ndikimin dhe pasojat në konkurrueshmëri.

Sipërmarrjet duan të dinë jo vetëm sa do të paguajnë, por edhe cilat do të jenë rregullat e lojës nesër, pasi ato punojnë mbi plane biznesi afatgjata.

Tri versione brenda pak ditësh për tatimin mbi fitimin

Ilustrimi më i qartë i kësaj pasigurie ishte ndoshta rasti i tatimit mbi fitimin dhe mbi dividendin. Norma e tatimit mbi fitimin fillimisht u shpall 17%, për t’u rikthyer më pas në 15%. Brenda pak ditësh, Ministria e Financave dha tri versione të ndryshme për mënyrën e zbatimit të normës së propozuar prej 15%. Në variantin e parë, ajo do të prekte edhe fitimet e mëparshme të shpërndara pas 1 janarit 2027. Më pas u deklarua se fitimet e vitit 2026 do të ruheshin me normën 8%. Në fund, u kthye sërish varianti i parë.

Në një ekonomi ku investimet planifikohen për vite me radhë, qeveria nuk arriti të mbante të njëjtin interpretim as për disa ditë.

Pakënaqësia qytetare dhe Raporti Botëror i Lumturisë

Zemërimi i biznesit vjen në krye të një vale shumë më të gjerë pakënaqësie qytetare. Prej muajsh, shqiptarët protestojnë kundër korrupsionit, rritjes së kostos së jetesës, keqadministrimit të pasurive natyrore dhe një modeli zhvillimi që po ndryshon fytyrën e qyteteve dhe të bregdetit. Në protesta janë përfshirë sidomos të rinjtë, duke e kthyer pakënaqësinë në një shqetësim më të gjerë për mënyrën se si qeveriset dhe zhvillohet vendi.

Që shqiptarët nuk janë të kënaqur me cilësinë e jetës nuk është lajm i ri. Raporti Botëror i Lumturisë 2026 e vendosi Shqipërinë në vendin e 86-të mes 147 vendeve, të parafundit në Europë, para vetëm Turqisë. Ky vlerësim i ulët lidhet veçanërisht me perceptimin e korrupsionit dhe me mungesën e mbështetjes sociale.

Çfarë përmban paketa e “Robin Hudit”

Përballë kësaj atmosfere, qeveria ka propozuar një paketë që nga njëra anë ul TVSH-në për disa produkte ushqimore bazë dhe taksën e qarkullimit mbi naftën, ndërsa nga ana tjetër rrit barrën fiskale për bizneset. Qëllimi i deklaruar është lehtësimi i kostos së jetesës dhe zbutja e pakënaqësisë së masës së gjerë të protestuesve që prej muajsh kanë dalë në rrugë. Por rruga e zgjedhur për ta arritur këtë ngre pikëpyetje.

Arsyeja e parë është mungesa e analizave të qarta. Përveç disa vlerësimeve të përgjithshme, të izoluara nga ndërthurja e efekteve të ndryshimeve të fundit, nuk ka studime që të tregojnë realisht drejtimin dhe masën e transmetimit në ekonomi dhe te segmentet që synohen: familjet, bizneset, familjet me të ardhura më të ulëta etj.

Arsyeja e dytë është se ekonomia nuk funksionon me dy grupe të ndara, ku njëri fiton dhe tjetri humbet. Biznesi që fiton investon, zgjeron veprimtarinë, punëson dhe paguan paga. Kur kostot dhe taksat rriten, hapësira për investime dhe punësim ngushtohet, ndërkohë që një pjesë e barrës mund të kalojë në çmimet që paguajnë pikërisht ata qytetarë që qeveria thotë se do t’i ndihmojë. Në fund, më pak investime dhe më pak të ardhura të disponueshme sjellin edhe më pak konsum.

Parashikueshmëria, jo vetëm normat

Sipërmarrjet nuk shqetësohen vetëm nga niveli i taksave. Problemi është se ato mund të ndryshojnë brenda natës, pa kohë për përshtatje dhe pa siguri se çfarë i pret vitin e ardhshëm. Ekonomia ka nevojë për besim dhe parashikueshmëri, jo thjesht për ndryshime normash tatimore. Mungesa e parashikueshmërisë dhe e konsultimit përbën, gjithashtu, një dështim në qeverisje.

Pse metafora e Robin Hudit nuk funksionon

Robin Hudi i legjendës ua merrte të pasurve për t’ua dhënë të varfërve. Ky ishte një mekanizëm që i përshtatej ekonomisë feudale, ku lidhjet mes faktorëve dhe aktorëve ekonomikë ishin të pakta dhe të largëta. Në ekonominë e tregut dhe në realitetin e epokës së teknologjisë së informacionit, të pasurit, bizneset, punonjësit dhe konsumatorët janë të ndërlidhur ngushtë. Nëse godet ata që krijojnë vende pune dhe prodhojnë të ardhura, rrezikon që në fund të ketë më pak për t’u shpërndarë.

Vetë termi Robin Hud mund të mos jetë i përshtatshëm. Uljet e TVSH-së shpesh nuk reflektohen plotësisht në çmime, veçanërisht në tregje me konkurrencë të dobët, siç është ai shqiptar. Po ashtu, ulja e taksës së qarkullimit mbi naftën u jep më shumë përfitim atyre që konsumojnë më shumë karburant, jo më të varfërve.

Për hir të së vërtetës, në modelin europian dhe në atë perëndimor në përgjithësi ekzistojnë elementë të qenësishëm të shtetit social, që shprehen drejtpërdrejt si pjesë e pagës së punonjësve, apo përmes nivelit të pagës minimale dhe minimumit jetik. Këta elementë e zvogëlojnë ndjeshëm nevojën për një Robin Hud mesjetar.

Rreziku i rezultatit të kundërt

Kështu, në përpjekje për të kënaqur të pakënaqurit, qeveria mund të arrijë një rezultat të kundërt: një ekonomi ku, në fund, të gjithë janë edhe më të pakënaqur. Nëse taktikat e Robin Hudit për “ngritjen e pritës” përdoren qoftë edhe si nofkë për të “nxjerrë në pritë” aktorët ekonomikë përmes paketës fiskale, atëherë do të pritej që një Robin Hud të ngrinte prita edhe për të korruptuarit e këtij vendi.

Dhe, më e rëndësishmja, personazhi që në teori duhet t’ua marrë paratë të pasurve për t’ua shpërndarë të varfërve nuk po u jep shumë shpresë këtyre të fundit se do të përfitojnë diçka konkrete në vitet që vijnë.