Bashkimi Evropian po ndërton një infrastrukturë që mund të ndryshojë mënyrën se si bankat digjitale tërheqin klientë të rinj: portofolin evropian të identitetit digjital. Sipas rregullores së rishikuar eIDAS, Rregullorja (BE) 2024/1183, çdo shtet anëtar është i detyruar t’u vërë në dispozicion qytetarëve të paktën një portofol të tillë, pa pagesë, deri më 24 dhjetor 2026. Megjithatë, zbatimi po ecën më ngadalë se sa parashikohej dhe shumica e vendeve anëtare pritet ta humbasin afatin.

Për bankat që nuk kanë degë fizike, faza më e kushtueshme e marrëdhënies me klientin është pikërisht kontakti i parë. Identifikimi në distancë i një personi që banka nuk e njeh, përmes skanimit të pasaportës, krahasimit me një fotografi selfie dhe kontrollit të adresës, është momenti ku këto institucione humbasin kohë, para dhe një pjesë të klientëve të mundshëm. Brukseli beson se portofoli digjital është përgjigjja ndaj këtij problemi.

Çfarë parashikon rregullorja eIDAS

Një vit pas afatit për shtetet anëtare, pra në dhjetor 2027, bankat e mëdha, si dhe kompanitë e energjisë, transportit dhe telekomunikacionit, të cilat janë të detyruara të kryejnë verifikimin e identitetit të klientit, do të duhet ta pranojnë portofolin sa herë që klienti zgjedh ta përdorë si formë pagese.

Për bankat digjitale, përfitimet e mundshme janë të mëdha. Portofoli do të përmbajë të dhëna identiteti të verifikuara, do të njihet në të gjitha shtetet anëtare dhe do të jetë i pajisur me nënshkrim elektronik që ka të njëjtin legjitimitet si nënshkrimi me dorë. Në këtë mënyrë, hapja e një llogarie për një klient në Lisbonë do të ishte po aq e thjeshtë sa për një klient në Talin.

Sot, në shumë raste, bankat vazhdojnë t’i përpunojnë manualisht kopjet e dokumenteve fizike të identifikimit, me qëllim që të përmbushin kërkesat e njohjes së klientit (Know Your Customer, KYC). Në një analizë të botuar në revistën Information Systems Journal, studiuesit e cilësojnë këtë proces si “të kushtueshëm dhe të prirur ndaj gabimeve”.

Lidhja me rregullat kundër pastrimit të parave

Në këtë tablo hyjnë edhe rregullat për parandalimin e pastrimit të parave. Rregullorja e BE-së për Parandalimin e Pastrimit të Parave, që do të zbatohet nga 10 korriku 2027, e njeh në mënyrë të shprehur identifikimin elektronik, përfshirë portofolin digjital, si mjet për verifikimin e klientëve. Disa analistë mendojnë se kjo, në praktikë, e afron afatin për sektorin bankar, edhe pse detyrimi ligjor për të pranuar portofolin rrjedh nga rregullorja eIDAS dhe hyn në fuqi në dhjetor 2027.

Përtej kërkesave ligjore, ekziston edhe një motiv i qartë tregtar. Një anketë me konsumatorë e kryer në vitin 2026 nga IDnow, kompani e specializuar në verifikimin e identitetit, tregoi se 46% e konsumatorëve evropianë kishin hequr dorë nga një transaksion sepse procesi i verifikimit të identitetit ishte shumë i ndërlikuar ose kërkonte tepër kohë.

Shumica e shteteve nuk do ta përmbushin afatin

Pavarësisht ambicieve, infrastruktura ende nuk është gati. Deri më 16 shtator, vetëm tre shtete anëtare kishin vënë në dispozicion portofole digjitale, ndërsa për 24 vende pritej që të mos arrinin afatin e dhjetorit.

  • Italia është në krye, me pothuajse 8 milionë përdorues në muaj.
  • Gjermania planifikon ta nisë portofolin në janar 2027.
  • Holanda e ka shtyrë zbatimin deri në fund të vitit 2027, pasi projekti pilot arriti të tërhiqte vetëm 57 përdorues.

Debati për të dhënat biometrike

Edhe modeli i vetë portofolit mbetet objekt diskutimi. Këtë vit, një propozim i Komisionit Evropian për ta bërë të detyrueshëm përfshirjen e imazhit biometrik të fytyrës në çdo portofol hasi në kundërshtimin e shteteve anëtare dhe të organizatave të shoqërisë civile. Kompromisi i arritur më 18 qershor në Komitetin eIDAS u jep qeverive mundësinë, por jo detyrimin, që t’u lejojnë qytetarëve të refuzojnë përfshirjen e këtij elementi.

Për organizatat që mbrojnë privatësinë, kjo zgjidhje nuk mjaftonte. Grupi austriak për të drejtat digjitale, Epicenter Works, deklaroi në qershor se nuk mund ta rekomandonte përdorimin e portofolit pa u kryer më parë auditime të pavarura.

Romana Jerković, eurodeputetja kroate që drejtoi si raportuese procesin e miratimit të eIDAS 2.0 në Parlamentin Evropian, i dërgoi Komisionit një letër zyrtare në lidhje me planin për të dhënat biometrike. Kur komisioni parlamentar e mbështeti projektin në vitin 2023, ajo kishte premtuar një portofol që “i vendos qytetarët në kontroll të plotë të të dhënave të tyre”.

Që atëherë, Jerković është larguar nga Partia Socialdemokrate e Kroacisë. Ajo dha dorëheqjen më 8 tetor, pasi mediat kroate publikuan pretendime se kishte përdorur udhëtime drejt Strasburgut, të financuara nga Bashkimi Evropian, për familjarë dhe miq. Jerković i mohon akuzat dhe vazhdon të jetë eurodeputete.

Pengesa teknike për bankat

Bankat kanë përpara edhe një problem tjetër teknik. Akti zbatues i Komisionit Evropian, i datës 7 prill, që përcakton standardet e verifikimit të identitetit gjatë regjistrimit në distancë përmes portofolit, pranon se ende nuk është vendosur ekuivalenca e këtyre standardeve me nivelet e sigurisë të parashikuara nga eIDAS. Si pasojë, u mbetet vetë huadhënësve të vlerësojnë nëse duhen kontrolle shtesë biometrike për të përmbushur detyrimet kundër pastrimit të parave.

Shqipëria përafron kuadrin ligjor me BE-në

Jashtë Bashkimit Evropian, situata paraqitet ndryshe dhe, në disa drejtime, më e favorshme. Shqipëria ka hapur të 33 kapitujt e shqyrtuar të negociatave dhe ka mbyllur përkohësisht katër prej tyre. Kapitulli më i fundit i mbyllur, ai për politikën e sipërmarrjes dhe industrisë, u mbyll më 13 tetor, në një konferencë ndërqeveritare për anëtarësimin të zhvilluar gjatë presidencës irlandeze të Këshillit të BE-së.

Thomas Byrne, ministri irlandez i Shtetit për Çështjet Evropiane dhe Mbrojtjen, e vlerësoi progresin dhe i kërkoi Tiranës të vazhdojë me vendosmëri reformat thelbësore. Qëndrimi i përbashkët i BE-së për këtë kapitull i kërkon gjithashtu Shqipërisë të luftojë korrupsionin përmes shërbimeve publike të digjitalizuara, transparente, efikase dhe të përgjegjshme.

Në prag të anëtarësimit, Tirana po harmonizon legjislacionin për identitetin digjital me standardet evropiane. Ligji nr. 51/2026 “Për identifikimin elektronik, shërbimet e besuara dhe portofolin e identitetit digjital”, në fuqi që nga 18 qershori, e përcakton portofolin digjital si mjet për administrimin e dokumenteve, aksesin në shërbime dhe nënshkrimin elektronik. Ligji zgjeron gjithashtu kuadrin e shërbimeve të besuara dhe e përafron legjislacionin shqiptar me eIDAS, me synimin për të lehtësuar integrimin në sistemet evropiane.

Jet Bank, banka e parë plotësisht digjitale në Shqipëri

Në këtë kontekst po vepron tashmë Jet Bank, banka e parë plotësisht digjitale në vend. Ajo u licencua nga Banka e Shqipërisë si institucion i ri bankar më 25 mars dhe e lançoi aplikacionin më 25 qershor, pas gjashtë muajsh zhvillimi mbi platformën bankare të Backbase. Në projekt janë përfshirë partnerë si Mastercard, Microsoft Azure dhe kompania e verifikimit të identitetit Jumio.

Interesi i publikut u duk qysh para nisjes së aktivitetit. Sipas deklaratave të vetë bankës në qershor, mbi 75 mijë persona u regjistruan në listën e pritjes brenda më pak se katër muajve. Në momentin e lançimit, banka, që zotërohet nga Jet Holding me seli në Amsterdam, bëri të ditur se synon të gërshetojë nevojat e tregut vendas me standardet evropiane të sektorit bankar.

Drejtoresha ekzekutive e bankës, Fatbardha Rino, deklaroi në qershor se Jet Bank zgjodhi Shqipërinë sepse “besojmë në potencialin e vendit, te njerëzit, sipërmarrësit dhe e ardhmja e saj”. Një pjesë e rëndësishme e këtij potenciali lidhet me faktin se ekonomia shqiptare është mbështetur historikisht në përdorimin e parave në dorë.

Zhvillime të ngjashme po ndodhin edhe në rajon. Në Moldavi, gjithashtu vend kandidat për anëtarësim në BE, dy banka janë bërë institucionet e para që kanë integruar portofolin qeveritar EVO, duke u mundësuar klientëve verifikimin e identitetit përmes skanimit të një kodi QR.

Kufijtë e përafrimit me standardet evropiane

Sfidat, megjithatë, nuk mungojnë. Derisa Shqipëria të anëtarësohet në BE, portofolet digjitale dhe institucionet financiare shqiptare mbeten jashtë regjimit të njohjes së ndërsjellë të eIDAS. Kjo nënkupton se verifikimi i identitetit dhe regjistrimi në distancë i klientëve nga vendet e BE-së nuk do të jenë të mundura automatikisht përmes sistemeve shqiptare.

Andreas Schieder, raportuesi i Parlamentit Evropian për Shqipërinë, deklaroi në qershor se vendi synon t’i përmbyllë negociatat deri në vitin 2027 dhe të anëtarësohet në vitin 2030. Ritmi i përgjithshëm i negociatave varet nga përparimi në grupkapitullin e çështjeve themelore, ku bën pjesë edhe shteti i së drejtës.

Një kufizim tjetër është madhësia e tregut. Sipas Institutit të Statistikave (INSTAT), në fillim të vitit 2026 Shqipëria kishte rreth 2.3 milionë banorë. Rrjedhimisht, zgjerimi përtej tregut vendas i një banke që vepron vetëm në mënyrë digjitale do të varej nga e njëjta infrastrukturë e identitetit digjital që shtetet e BE-së ende po përpiqen ta ndërtojnë.

Identiteti, vetëm gjysma e infrastrukturës

Pjesa tjetër e kësaj infrastrukture lidhet me sistemet e pagesave. Presidenca irlandeze e Këshillit të BE-së, që zgjat deri më 31 dhjetor, e ka vendosur ndër prioritetet e saj arritjen e një marrëveshjeje në negociatat trepalëshe për euron digjitale, ndonëse deri në kohën e publikimit nuk ishte njoftuar ende ndonjë marrëveshje.

Zëvendëskryeministri (Tánaiste) dhe ministri i Financave i Irlandës, Simon Harris, deklaroi në qershor se euroja digjitale do të “garantojë aksesin në paranë e bankës qendrore në një ekonomi gjithnjë e më digjitale”.

Për bankat digjitale, arsyetimi është i drejtpërdrejtë: sa më i thjeshtë të bëhet verifikimi digjital i identitetit në mbarë Evropën, aq më shumë hapësirë kanë ato për ta zgjeruar aktivitetin përtej kufijve kombëtarë. Megjithatë, me shumicën e shteteve anëtare që pritet të mos e respektojnë afatin për portofolet digjitale dhe me Shqipërinë ende jashtë kuadrit të eIDAS, ky potencial mbetet i lidhur me aftësinë e qeverive për të vënë në punë sisteme identiteti digjital që bankat të mund t’i përdorin, si brenda Bashkimit Evropian, ashtu edhe jashtë tij.