Rreziku i një lufte botërore rritet ndërsa fuqitë revizioniste sfidojnë rendin perëndimor

Paralajmërimet për një përplasje të përmasave globale po shtohen ndërsa konfliktet ushtarake përshkallëzohen në disa rajone dhe fuqitë që synojnë të rishkruajnë rendin ndërkombëtar sfidojnë gjithnjë e më hapur Perëndimin. Brenda vetëm një jave, sulme me raketa çuan në mbylljen e aeroportit të Riadit, bombardimet ruse morën jetën e më shumë se 100 civilëve në Ukrainë, Polonia paralajmëroi se sulmet ruse mund të shkaktojnë viktima brenda Bashkimit Europian, ndërsa Kina nisi një stërvitje gjashtëditore me municion luftarak. Kjo varg ngjarjesh ka përforcuar ndjesinë e pasigurisë në shkallë botërore.

Zona që për dekada e konsideronin paqen si diçka të garantuar, si Europa Perëndimore, Azia Lindore dhe vendet e Gjirit Persik, po përballen tani me mundësinë, madje në disa raste me realitetin, e luftës.

Nga Mynihu te pushtimi i Ukrainës

Një pikë kthese u shënua në Konferencën e Sigurisë në Mynih, në shkurt 2022, vetëm katër ditë para se Rusia të pushtonte Ukrainën. Në atë kohë, zyrtarët amerikanë dhe britanikë ishin të bindur se forcat e Vladimir Putinit do të marshonin drejt Kievit. Megjithatë, shumë europianë nuk pranonin të besonin se një luftë e tillë mund të shpërthente në Europën e sotme. Kjo të kujton shprehjen që i atribuohet Trockit: “Ti mund të mos interesohesh për luftën, por lufta interesohet për ty”.

Më shumë se katër vjet pas pushtimit të Ukrainës, klima politike globale ka ndryshuar thellësisht. Udhëheqësit botërorë po flasin gjithnjë e më pa ngurrim për mundësinë e një Lufte të Tretë Botërore. Donald Trump ka akuzuar presidentin ukrainas Volodymyr Zelenskyy se po rrezikon një konflikt global përmes kërkesave për mbështetje nga Perëndimi. Nga ana tjetër, Zelenskyy mbron qëndrimin se rreziku i vërtetë buron nga mosndalimi i agresionit rus.

Kërcënimi merret seriozisht edhe nga liderët europianë. Gjermania ka nisur një program të gjerë riarmatimi, ndërsa sekretari i përgjithshëm i NATO-s, Mark Rutte, ka paralajmëruar se Rusia mund të sulmojë Europën dhe se vendet anëtare duhet të jenë gati për një konflikt me përmasa që nuk janë parë prej brezash.

Tensionet në Azi dhe “kurthi i Tukididit”

Shqetësimet nuk kufizohen vetëm në kontinentin europian. Presidenti kinez Xi Jinping ka folur për të ashtuquajturin “kurthi i Tukididit”, teori sipas së cilës përplasja mes një fuqie në ngritje dhe një fuqie dominuese shpesh përfundon me luftë. Megjithatë, vetë Pekini po kontribuon në rritjen e tensioneve, duke zgjeruar kapacitetet e tij ushtarake dhe duke shtuar presionin ndaj Tajvanit. Kina zotëron tashmë një flotë detare ushtarake më të madhe se ajo e SHBA-së për sa i përket numrit të anijeve.

Çfarë e përcakton një luftë botërore

Për të folur për një luftë botërore duhen dy elemente kryesore: përplasja e drejtpërdrejtë mes fuqive më të mëdha dhe zgjerimi i konfliktit në disa kontinente. Deri më sot, asnjë nga këto dy kufij nuk është kapërcyer. Megjithatë, sabotimet, sulmet dhe operacionet hibride ruse në Europë e shtojnë rrezikun e një përshkallëzimi që mund të dalë jashtë kontrollit. Siç e ka shprehur kancelari gjerman Friedrich Merz, Europa nuk ndodhet në luftë, por as nuk është më në paqe.

Ndërlidhja mes konflikteve të ndryshme po bëhet gjithnjë e më e qartë. Ushtarë nga Koreja e Veriut janë angazhuar në luftën në Ukrainë, ndërsa dyshohet se Rusia ka ndihmuar Iranin në goditjen e bazave amerikane në Lindjen e Mesme.

“Boshti i kundërshtarëve”

Zyrtarët perëndimorë shprehin shqetësim të veçantë për afrimin mes Rusisë, Kinës, Iranit dhe Koresë së Veriut, një grupim që shpesh quhet “boshti i kundërshtarëve” të rendit ndërkombëtar të drejtuar nga SHBA. Këto vende i bashkon kundërshtimi ndaj hegjemonisë amerikane:

• Rusia synon dobësimin e NATO-s;
• Kina kërkon të zërë vendin e SHBA-së si fuqia kryesore në Paqësor;
• Irani sulmon praninë ushtarake amerikane në Lindjen e Mesme;
• Koreja e Veriut kërcënon aleatët e Uashingtonit në Azi.

Numri i konflikteve në nivel rekord

Paralelisht, rritet si numri i konflikteve ashtu edhe ai i viktimave. Sipas qeverisë britanike, Rusia ka pësuar rreth 1,5 milionë të vrarë dhe të plagosur në Ukrainë, ndërsa humbjet e palës ukrainase llogariten në qindra mijëra. Lufta në Gaza vlerësohet të ketë shkaktuar rreth 70 mijë viktima palestineze. Të dhënat e International Crisis Group tregojnë se aktualisht në botë zhvillohen 65 konflikte, numri më i lartë që nga Lufta e Dytë Botërore. Në Sudan, lufta ka detyruar mbi 14 milionë njerëz të largohen nga vendbanimet e tyre.

Zhvendosja e ekuilibrit ekonomik dhe ushtarak

Një nga faktorët kryesorë pas kësaj vale konfliktesh është ndryshimi i raporteve ekonomike dhe ushtarake në botë. Në vitin 1989, vendet e G7 përbënin afërsisht dy të tretat e prodhimit ekonomik global dhe një pjesë të ngjashme të shpenzimeve ushtarake. Deri në vitin 2022, pesha e tyre ishte tkurrur në 43% të PBB-së botërore dhe në rreth gjysmën e shpenzimeve ushtarake.

Rënia relative e Perëndimit, e shoqëruar me lodhjen e opinionit publik amerikan nga luftërat në Afganistan dhe Irak, u ka krijuar më shumë hapësirë fuqive që synojnë ndryshimin e rendit ndërkombëtar. Rusia e kishte sfiduar këtë rend shumë kohë para pushtimit të plotë të Ukrainës, përmes ndërhyrjes në Gjeorgji në vitin 2008, aneksimit të Krimesë në vitin 2014 dhe ndërhyrjes ushtarake në Siri. Nga ana e saj, Kina ka ngritur baza ushtarake në ishuj artificialë në Detin e Kinës Jugore.

Liderët e fortë dhe teoria e “sferave të ndikimit”

Pasiguria është rritur edhe nga ngjitja në pushtet e një brezi liderësh të fortë, si Putin, Xi, Trump dhe Benjamin Netanyahu, të cilët, secili në mënyrën e vet, mbështeten te nacionalizmi dhe te bindja se forca përcakton të drejtën. Edhe administrata e dytë Trump ka shfaqur ambicie territoriale, duke ngritur pretendime për Groenlandën dhe duke folur për shndërrimin e Kanadasë në shtetin e 51-të të SHBA-së.

Në themel të këtyre qëndrimeve qëndron teoria e “sferave të ndikimit”, sipas së cilës fuqitë e mëdha duhet të kenë të drejtë të dominojnë fqinjët e tyre, për sa kohë respektojnë zonat e ndikimit të njëra-tjetrës. Kjo qasje, megjithatë, injoron të drejtat dhe interesat e shteteve më të vogla. Ukraina ka dëshmuar se vendet e vogla mund t’i bëjnë ballë agresionit. Po ashtu, vështirë se SHBA-ja do të pranonte kontrollin kinez mbi Tajvanin, ndërsa BE-ja nuk do ta pranonte rikthimin e Polonisë apo Rumanisë nën ndikimin e Moskës.

Frenimi ushtarak dhe pasiguria mbi garancitë amerikane

Për dekada me radhë, paqja është mbështetur në parimin e frenimit ushtarak: çdo agresor duhet të jetë i sigurt se do të përballet me një reagim të përbashkët dhe të fuqishëm. Ky mekanizëm funksionoi gjatë Luftës së Ftohtë, duke parandaluar një konfrontim të drejtpërdrejtë mes SHBA-së dhe Bashkimit Sovjetik.

Por qëndrimet e Trump ndaj aleatëve kanë hedhur dyshime mbi besueshmërinë e garancive amerikane. A do të hynte SHBA-ja në luftë për të mbrojtur shtetet baltike, Poloninë, Japoninë apo Britaninë? Përgjigjja nuk është më e qartë.

Historia tregon se pikërisht kjo paqartësi mund të shndërrohet në shkak të një katastrofe globale. Në vitin 1914, Gjermania nuk besonte se Britania do të hynte në luftë për Belgjikën. Në vitin 1939, Hitleri mendonte se Londra dhe Parisi nuk do t’i përmbushnin premtimet për mbrojtjen e Polonisë. Në të dyja rastet, llogaritjet dolën të gabuara.

Sot, Xi Jinping duhet të gjykojë nëse angazhimi i SHBA-së ndaj Tajvanit mbetet i besueshëm, ndërsa Vladimir Putin duhet të vlerësojë nëse Neni 5 i NATO-s, që garanton mbrojtjen kolektive të 32 vendeve anëtare, është ende një angazhim i palëkundur apo thjesht një premtim në letër. Nga përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve mund të varet paqja në botë.