Modeli “8:00 me 5:00” vazhdon të jetë norma për pjesën më të madhe të tregut të punës në Shqipëri. Por, në sektorët ku rëndësi ka rezultati, prania fizike po humbet disi peshë. Të jesh në zyrë nuk do të thotë gjithmonë se ke qenë produktiv. Ekspertët e menaxhimit të burimeve njerëzore shprehen se për shumë profesione, orari dhe prania mbeten të domosdoshme, por për disa punë intelektuale, matësi po ndryshon. Cilësia, ndikimi dhe përmbushja e objektivave po marrin peshë më të lartë se numri i orëve në tavolinë. Kjo nuk do të thotë se puna fleksibël funksionon pa rregulla. Sipas tyre, ajo kërkon procese të qarta, objektiva të matshëm dhe përgjegjësi. Në finale, zyra nuk po zhduket, thjesht po përdoret ndryshe.
Nertila Maho
Kultura e punës po ndahet gjithnjë e më qartë mes dy anëve. Njëra vazhdon ta masë punonjësin me orën e hyrjes dhe të daljes, tjetra kërkon të dijë se çfarë ka bërë ai gjatë ditës.
Teknologjia, puna hibride dhe kërkesa për fleksibilitet po e dobësojnë modelin “8:00 me 5:00”, por nuk po e zëvendësojnë atë në mënyrë të njëtrajtshme. Në profesionet ku prania fizike është pjesë e shërbimit, koha mbetet matësi më praktik.
Në punët intelektuale, ajo po humbet gradualisht peshë përballë rezultateve, cilësisë dhe ndikimit.
Tregu i punës po përpiqet të funksionojë me dy sisteme njëkohësisht: me një kuadër ligjor të ndërtuar mbi orët dhe me modele menaxhimi që shpërblejnë gjithnjë e më shumë produktivitetin.
Pikërisht në këtë hendek merr kuptim edhe vendimi nr. 00-2022-4578 (582), datë 22 dhjetor 2022, i Gjykatës së Lartë, që herë pas here lakohet në rrethin e ekspertëve për standardin që vendos.
Ai vuri në dyshim një listë-prezencë të krijuar në mënyrë të njëanshme nga punëdhënësi. Çështja nuk është vetëm nëse punonjësi ishte në zyrë, por nëse prania e tij mund të provohet në mënyrë të besueshme dhe, më gjerë, nëse prania është ende matësi më i mirë i punës.
“Vendimi i gjykatës nuk e kundërshton rëndësinë e orëve të punës, ai vë në diskutim besueshmërinë e një dokumenti të prodhuar në mënyrë të njëanshme”, thotë Erald Pashaj, Drejtor Ekzekutiv në EPPC Albania & Kosovo, një nga kompanitë më të mëdha për burimet njerëzore në vend.
Sipas tij, lista duhet të regjistrojë hyrjen dhe daljen e punonjësit fizikisht ose përmes një sistemi elektronik të besueshëm. Kur punëdhënësi prodhon vetë dokumentin dhe paraqet vetëm versionin e tij, fuqia e provës dobësohet.
Vendimi nuk e shpall fundin e listë-prezencës. Por ai e kthen atë në simbol të një debati që po bëhet gjithnjë e më i rëndësishëm: a duhet puna të vazhdojë të matet kryesisht me orë, apo ekonomia po kalon drejt një kulture ku më shumë rëndësi kanë objektivat, cilësia dhe produktiviteti?
Ora si monedha e punës, situata në Shqipëri
Modeli “8:00 me 5:00” nuk është vetëm një zakon organizativ. Ai është produkt i një historie të gjatë ekonomike dhe juridike. Para industrializimit, një fermer, zejtar apo tregtar zakonisht paguhej për produktin që dorëzonte.
Revolucioni Industrial e ndryshoi këtë marrëdhënie, punëtori nisi t’i shiste pronarit një pjesë të ditës së tij.
“Me industrializimin, punëdhënësi nisi të blinte kohën e punëmarrësit”, thotë z. Pashaj. Ai shton se në fillimet e këtij modeli, dita e punës mund të zgjaste 12 ose 16 orë. Me kalimin e kohës u vendosën kufij ligjorë, ditët e pushimit dhe pagesat shtesë, por parimi mbeti i njëjtë: njësia bazë e marrëdhënies ishte ora.
Edhe sot, Kodi i Punës në Shqipëri ndërtohet mbi këtë logjikë. Ai përcakton javën 40-orëshe, pagesën për orët shtesë, punën gjatë natës dhe kompensimet për punën në ditët e pushimit. Për një pjesë të madhe të ekonomisë, kjo është ende mënyra më e kuptueshme dhe më praktike e matjes.
Një shitës nuk mund të ofrojë shërbim në një dyqan të mbyllur. Një kamerier, hidraulik, kuzhinier apo punonjës sporteli prodhon vlerë duke qenë fizikisht në dispozicion. Në këto profesione, koha dhe rezultati janë të lidhura ngushtë.
Sa më gjatë të jetë hapur një dyqan, aq më shumë mundësi ka për shitje. Sa më gjatë të funksionojë një sportel, aq më shumë qytetarë mund të shërbehen.
Të paktën kështu argumenton z. Pashaj, i cili shton se Shqipëria mbetet një ekonomi ku pjesa më e madhe e punës nuk zhvillohet në financë të avancuar, kërkim shkencor apo industri inovative. Për rrjedhojë, në një pjesë të konsiderueshme të sektorit privat dhe të administratës, produktiviteti vazhdon të lidhet me orët e punës.
Nga ana tjetër, Hergert Hoxha, Menaxher i Burimeve Njerëzore në Deloitte Albania, e sheh kufirin e këtij modeli pikërisht te natyra e punës. Sipas tij, pandemia tregoi se në shumë profesione, rezultatet mund të arrihen edhe pa qenë fizikisht në zyrë gjatë gjithë ditës, edhe pse jo çdo industri apo rol mund të funksionojë me të njëjtin nivel fleksibiliteti.
Lista e prezencës, në këtë kuptim, nuk është domosdoshmërisht një relike e epokës industriale. Ajo mbetet instrument kontrolli dhe menaxhimi për role ku prania është pjesë e shërbimit. Problemi nis kur përdoret si matësi i vetëm edhe për punë ku prania nuk tregon pothuajse asgjë për cilësinë e rezultatit.
Prania nuk është performancë, si po evoluon qasja
Një gazetar mund të qëndrojë tetë orë në redaksi dhe të mos shkruajë një artikull të vlefshëm. Një programues mund të zgjidhë një problem kompleks brenda dy orësh. Një konsulent mund të punojë jashtë zyrës dhe të dorëzojë një projekt më të mirë sesa një koleg që ka qenë i pranishëm gjatë gjithë ditës.
Pikërisht në këto profesione, lidhja mes kohës së kaluar në zyrë dhe produktivitetit bëhet më e dobët. Rritja e punës intelektuale dhe përhapja e teknologjisë po i shtyjnë kompanitë të kërkojnë matës të tjerë.
Deloitte Albania është një shembull i kësaj qasjeje. Kompania kaloi me shpejtësi në punë online gjatë pandemisë, e ndihmuar nga investimet e mëparshme në teknologji dhe procese digjitale.
Më pas përdori modelin Deloitte Flex, i cili ndërthur punën nga distanca me praninë në zyrë.
“Performanca nuk matet me numrin e orëve të kaluara në zyrë, por me rezultatet, cilësinë e punës, bashkëpunimin dhe ndikimin që secili profesionist krijon”, thotë z. Hoxha. Sipas tij, fleksibiliteti u lejon punonjësve të organizojnë më mirë kohën, ndërsa kompania synon ekipe më të motivuara, produktive dhe të angazhuara.
Por kalimi nga ora te rezultati nuk e eliminon kontrollin. Ai vetëm e zhvendos atë. Në vend të listë-prezencës, organizata duhet të ketë objektiva të qarta, pritshmëri të mirëpërcaktuara, afate dhe mekanizma të vazhdueshëm monitorimi.
Z. Hoxha shpjegon se në Deloitte Albania, performanca vlerësohet sipas rezultateve dhe ndikimit në projekt dhe në ekip. Objektivat janë të qarta, pritshmëritë janë të mirëpërcaktuara dhe progresi monitorohet përmes sistemeve dhe platformave digjitale që mundësojnë bashkëpunimin në distancë.
Kjo e bën modelin e ri më pak të dukshëm, por jo më pak kërkues. Një drejtues mund të shohë menjëherë nëse një punonjës është ulur në tavolinë. Është shumë më e vështirë të përcaktojë nëse analiza e tij ishte e thellë, nëse këshilla për klientin ishte e dobishme apo nëse një projekt u përfundua me cilësinë e duhur.
Edhe objektivat kanë kufizimet e tyre. Sasia është relativisht e lehtë për t’u matur: numri i faturave, raporteve, artikujve apo aplikimeve të përpunuara. Cilësia është më e debatueshme. Një punonjës mund të dorëzojë shumë produkte, por jo domosdoshmërisht produkte të mira.
“Nuk ekziston një sistem që garanton objektivitet 100 për qind”, thotë z. Pashaj. Sipas tij, synimi duhet të jetë zvogëlimi i subjektivitetit përmes objektivave të matshëm dhe treguesve të krahasueshëm.
Besimi nuk e zëvendëson llogaridhënien
Debati për punën fleksibël shpesh paraqitet si përplasje mes dy kulturave: punëdhënësve që kërkojnë kontroll dhe punonjësve që kërkojnë besim. Në praktikë, asnjëra nuk është e mjaftueshme më vete.
“Nuk ka organizatë që menaxhohet vetëm me besim”, thotë z. Pashaj, duke shtuar se organizatat kanë nevojë për procese, kërkesa dhe pritshmëri të qarta, veçanërisht kur kontakti i përditshëm mes punonjësit dhe drejtuesit zvogëlohet.
Z. Hoxha, nga ana tjetër, thekson se organizatat duhet të investojnë në procese, teknologji dhe aftësi menaxheriale që ndërtojnë besim, ndërsa punonjësit duhet të demonstrojnë autonomi, disiplinë dhe përgjegjësi. “Besimi nuk zëvendëson llogaridhënien, ai e forcon atë”, thotë z. Hoxha.
Modeli i Deloitte Albania është 3+2: tri ditë punë në distancë dhe dy ditë në zyrë. Z. Hoxha shpjegon se ditët e pranisë fizike përdoren kryesisht për aktivitete ku kontakti i drejtpërdrejtë sjell më shumë vlerë, si brainstorming-u, mentorimi, trajnimi dhe bashkëpunimi mes ekipeve.
Kjo tregon se zyra nuk po zhduket. Ajo po ndryshon funksion. Në modelin tradicional, zyra ishte vendi ku zhvillohej puna. Në modelin hibrid, ajo bëhet gjithnjë e më shumë vendi ku ndërtohen marrëdhëniet, kultura dhe njohuritë që është e vështirë të transmetohen përmes një ekrani.
Z. Hoxha thotë se prania fizike mbetet e rëndësishme për ndërtimin e marrëdhënieve, zhvillimin profesional, shkëmbimin spontan të ideve dhe forcimin e ndjenjës së përkatësisë. Për këtë arsye, ai e konsideron modelin hibrid si zgjidhjen më të balancuar mes fleksibilitetit dhe kulturës organizative.
Edhe z. Pashaj vendos një kufi të qartë: jo çdo rol mund të shkëputet nga prania fizike. Një shitës, faturist apo punonjës shërbimi prodhon rezultat pikërisht duke qenë në dispozicion. Për shumë profesione, koha e pranisë dhe rezultati ekonomik mbeten të lidhura drejtpërdrejt.
Prandaj, pyetja nuk është nëse modeli “8:00 me 5:00” do të zbehet. Ka më shumë gjasa që tregu i punës të ndahet. Për disa punonjës, ora do të vazhdojë të jetë produkti që shesin. Për të tjerë, ajo do të jetë vetëm një nga disa treguesit e kontributit.
Vendimi i Gjykatës së Lartë nuk e zgjidh këtë debat. Ai vetëm kujton se edhe kur puna matet me kohë, matja duhet të jetë e besueshme. Një tabelë e plotësuar nga njëra palë nuk mjafton domosdoshmërisht për të provuar se tjetra nuk ka punuar. Epoka e listë-prezencës mund të mos ketë përfunduar.
Por koha kur prania në zyrë merrej automatikisht si provë e produktivitetit duket se po merr fund.
LEXONI EDHE:
Erald Pashaj: Ora provon praninë, jo domosdoshmërisht performancën
Hergert Hoxha: Modeli hibrid është zgjidhja më e balancuar, besimi nuk e zëvendëson llogaridhënien
Postimi ” Puna, a matet me orë apo me rezultate? Si po largohen kompanitë shqiptare nga modeli “8:00 me 5:00” ” eshte marre nga Revista Monitor.
