Sektori i bujqësisë në Shqipëri vijon të përballet me nivelet më të ulëta të mbështetjes publike në të gjithë rajonin e Ballkanit Perëndimor, ku një pjesë minimale e fondeve buxhetore shkon drejtpërdrejt për zhvillimin dhe modernizimin e fermave. Sipas të dhënave nga raporti më i fundit i Bankës Botërore, i titulluar “From Farm to Market”, vetëm 3.6% e mbështetjes publike për bujqësinë shqiptare kanalizohet drejt formimit të kapitalit fiks, duke përfshirë këtu pasuritë dhe pajisjet afatgjata të nevojshme për prodhimin bujqësor ndër vite. Ky tregues e pozicionon Shqipërinë në vendin e fundit jo vetëm mes vendeve të Ballkanit Perëndimor, por edhe krahasuar me Moldavinë.
Në vendet fqinje dhe rajon, pesha e fondeve publike të orientuara drejt investimeve kapitale është ndjeshëm më e lartë. Për shembull, në Serbi ky tregues arrin në 10.6% të mbështetjes totale për bujqësinë, në Kosovë dëshmohet një nivel prej 18.6%, ndërsa në Mal të Zi shkon deri në 37.1%. Më e larta regjistrohet në Moldavi, ku 55% e fondeve publike për bujqësinë shkojnë për formimin e kapitalit fiks. Diferencat me Shqipërinë janë dramatike: në Kosovë pesha e fondeve të investimit është mbi pesë herë më e lartë, kurse në Mal të Zi ajo i kalon dhjetë herë përmasat shqiptare. Në Moldavi, më shumë se gjysma e buxhetit bujqësor dedikohet për këtë qëllim.
Banka Botërore e cilëson buxhetin bujqësor të Shqipërisë si më të voglin, më të paqëndrueshmin dhe më pak strategjikun në të gjithë Ballkanin Perëndimor. Programet e mbështetjes ndryshojnë shpesh nga njëri vit në tjetrin, një dukuri që vështirëson planifikimin afatgjatë të investimeve nga ana e vetë fermerëve dhe zbeh ndjeshëm besimin e tyre te skemat e ndihmës publike. Aktualisht, subvencionet në Shqipëri përqendrohen kryesisht te ndihmat afatshkurtra për mbulimin e pjesshëm të kostove të prodhimit, ku spikasin karburanti dhe disa sektorë blegtorale, ndërkohë që grantet e dedikuara për investime dhe masat e zhvillimit rural kanë pësuar tkurrje të ndjeshme.
Sipas dokumentit të Bankës Botërore, ndërprerja e zbatimit të programit IPARD ka sjellë një reduktim drastik të financimeve për investime kapitale në bujqësi. Këto fonde nuk u mundësua të zëvendësoheshin nga skemat kombëtare gjatë vitit 2023, duke krijuar një boshllëk të ndjeshëm në procesin jetik të modernizimit të sektorit. Raporti vë në dukje gjithashtu se rreth 52% e buxhetit bujqësor shqiptar shkon për shërbime të përgjithshme, një peshë kjo shumë herë më e lartë se në vendet e tjera të rajonit. Megjithatë, sipas institucionit financiar ndërkombëtar, ky nuk është rezultat i një vizioni strategjik drejt shërbimeve publike, por pasojë e drejtpërdrejtë e nivelit të ulët të financimit të përgjithshëm.
Institucioni paralajmëron se kjo mbështetje e kufizuar dhe e paqëndrueshme po frenon ritmin e modernizimit dhe konkurrueshmërinë e bujqësisë në vend, sidomos po të kihet parasysh shkalla e lartë e fragmentimit të fermave dhe nevoja urgjente për injektim teknologjie, përmirësim infrastrukture dhe integrim më të mirë të prodhuesve në zinxhirët e tregut. Raporti rekomandon rikthimin e menjëhershëm të një kuadri të qëndrueshëm financimi të orientuar nga investimet, si dhe rivendosjen e akreditimit për programin IPARD, me qëllim që paratë publike të japin një ndikim real në rritjen e produktivitetit dhe zhvillimin afatgjatë të bujqësisë.
Paradoksi i strukturës ekonomike dhe fondeve publike
Shqipëria përballet me një paradoks të dukshëm ekonomik: nga njëra anë është vendi ku bujqësia zë peshën më të madhe në strukturën e përgjithshme të ekonomisë, por nga ana tjetër përfiton mbështetjen më të vogël buxhetore në raport me Prodhimin e Brendshëm Bruto krahasuar me fqinjët e rajonit dhe Moldavinë. Bujqësia kontribuon me më shumë se 15% të ekonomisë kombëtare shqiptare, ndërsa fondet që akordohen nga buxheti për këtë sektor pëfaqësojnë vetëm 0.54% të PBB-së, sipas raportit “From Farm to Market”, të publikuar në tetor 2026.
Në shtetet e tjera të rajonit, pesha e bujqësisë në Prodhimin e Brendshëm Bruto është dukshëm më e ulët, por ndihma financiare publike rezulton më e lartë. Në Serbi, kontributi i bujqësisë në PBB ka rënë nga 5.6% në vitin 2015 në 3.1% në vitin 2024, por mbështetja buxhetore për të arrin në 1.19% të PBB-së, duke shënuar më shumë se dyfishin e nivelit shqiptar. Në Maqedoninë e Veriut, buxheti bujqësor përbën 1.29% të PBB-së, në Kosovë 1.11%, ndërsa në Moldavi shkon në 2.05%, duke u llogaritur në afro katër herë më shumë se në Shqipëri. Edhe Mali i Zi, pavarësisht se bujqësia atje ka një peshë shumë më modeste në ekonomi, shpenzon 0.84% të PBB-së për këtë sektor.
Diferencat thellohen edhe kur financimet krahasohen për çdo njësi të sipërfaqes së tokës bujqësore. Shqipëria shpenzon vetëm 86 euro për çdo hektar tokë bujqësore, duke shënuar shifrën më të ulët ndër vendet e analizuara nga Banka Botërore. Përkundër kësaj, në Serbi mbështetja publike arrin në 287 euro për hektar, në Kosovë kap nivelin e 300 eurove, kurse në Mal të Zi llogaritet në 254 euro për hektar.
Struktura e fermave dhe sfida e produktivitetit
Një pengesë tjetër madhore për zhvillimin e bujqësisë mbetet struktura e shpërndarjes dhe madhësia e fermave. Shqipëria disponon madhësinë mesatare më të vogël të fermave ndër vendet e përfshira në studim, me vetëm 1.2 hektarë për fermë, krahasuar me 1.79 hektarë në Kosovë, 2.5 hektarë në Moldavi dhe 6.2 hektarë në Serbi. Të dhënat tregojnë se rreth 45% e fermave shqiptare posedojnë më pak se një hektar tokë të punueshme.
Ky fragmentim i skajshëm kufizon rëndë mekanizimin, aplikimin e teknologjive moderne dhe mundësinë e prodhimit në shkallë të gjerë. Mungesa e qartë e financimit strukturor për investime e bën tepër të vështirë kapërcimin e këtyre barrierave. Pavarësisht këtyre vështirësive, Shqipëria ka dëshmuar aftësi për të zhvilluar disa segmente konkurruese tregu, sidomos në prodhimin dhe eksportin e perimeve të freskëta. Megjithatë, progresi i përgjithshëm i sektorit mbetet i kushtëzuar nga produktiviteti i ulët dhe lidhjet e dobëta tregtare mes fermerëve, grumbulluesve dhe industrisë agro-përpunuese.
Përfundimisht, Banka Botërore vlerëson se Shqipëria zotëron një sektor bujqësor me dinamizëm të lartë privat, por që vuan nga një mbështetje publike e dobët dhe e paqëndrueshme. Rritja e konkurrueshmërisë kërkon kalimin e pashmangshëm nga subvencionet afatshkurtra drejt investimeve kapitale, forcimin e organizimit të prodhuesve bujqësorë dhe zhvillimin e zinxhirëve të vlerës me potencial të lartë eksporti.