Sektori i prodhimit të vajit të ullirit në vend po përballet me një situatë kritike, pasi produkti po mbetet stok në shtëpitë e fermerëve. Rënia e çmimit në rreth 300 lekë për litër, një shifër kjo që ndodhet ndjeshëm nën koston e prodhimit, ka paralizuar procesin e grumbullimit dhe po frenon vjeljen e ullirit në shumë rajone të Shqipërisë. Fermerët theksojnë se për të mbuluar kostot bazë të prodhimit, ku përfshihen edhe pagesat e vjelësve që variojnë nga 3,500, 4,500 deri në 5,000 lekë në ditë, çmimi i tregtimit duhet të jetë të paktën 500 lekë për litër. Ndërkohë, në disa zona të vendit, deri në këtë periudhë është vjelë vetëm 20% e prodhimit total.
Rreziku i braktisjes dhe kërkesat e industrisë
Përballë rrezikut real të braktisjes së ullishtave dhe madje të prerjes së pemëve, Albanian Food Industry (AFI) i ka bërë thirrje qeverisë për ndërhyrje të menjëhershme, duke propozuar një paketë me shtatë masa urgjente. Sipas shoqatës, kjo krizë kërcënon jo vetëm investimet e kryera gjatë dekadës së fundit, por edhe ekonominë rurale dhe të gjithë zinxhirin agro-ushqimor.
Në deklaratën e saj, Albanian Food Industry thekson se ditët e fundit prodhuesit vendas po ballafaqohen me vështirësi të jashtëzakonshme për shkak të rënies drastike të çmimit. Kjo situatë i ka vënë fermerët në pozita ku deklarojnë hapur se do të braktisin kultivimin e mëtejshëm dhe, në disa raste ekstreme, do të presin plantacionet ekzistuese. Sipas të dhënave, gjatë 10 viteve të fundit në Shqipëri janë realizuar investime shumë të rëndësishme si në kultivimin e pemëve të ullirit, ashtu edhe në ngritjen e mbi 270 fabrikave për përpunimin e vajit.
Ndikimi ekonomik dhe social
AFI vlerëson se është i domosdoshëm një analizim i thelluar i situatës nga ana e Ministrisë së Bujqësisë dhe Ministrisë së Ekonomisë dhe Financave. Ky vlerësim duhet të përfshijë dimensionet e problemit, pasojat që mund të sjellë dhe aksionet që ndërmerren në raste të ngjashme në vendet e Bashkimit Europian, kur tregu sillet në mënyrë të tillë që mund të shkaktojë shkatërrimin pa kthim të investimeve shumëvjeçare.
Pasojat e kësaj krize, sipas shoqatës, shtrihen te krijimi i vështirësive ekonomike dhe sociale, largimi i mundshëm i fermerëve nga vendi, ndikimi te përdorimi i tokës bujqësore, cenimi i peizazhit dhe dëmtimi i përgjithshëm i buxhetit të shtetit. Urgjenca për veprim energjik imponohet edhe nga fakti se dy muajt e ardhshëm janë periudha kyçe kur fermerët duhet të kryejnë shërbimet e nevojshme agroteknike për kulturën e ullirit. Heqja dorë nga këto shërbime do të sjellë një prodhim akoma më të dobët vitin e ardhshëm për fermerët, fabrikat, ekonominë në tërësi, si dhe për konsumatorin, i cili më pas rrezikon të përballet me çmime monopolistike të importit.
Shtatë masat e propozuara nga Albanian Food Industry
Për të shmangur këtë skenar, AFI ka dorëzuar një set rekomandimesh konkrete që kërkojnë vlerësim dhe vendimmarrje të shpejtë nga grupi i punës që propozohet të ngrihet pranë institucioneve qendrore:
- Plani i analizës: Krijimi i një plani pune nga Ministria e Bujqësisë për analizimin e shpejtë të situatës së krijuar nga çmimet e ulëta, pasojat dhe masat mbështetëse për fermerët.
- Fondi i certifikimit: Vendosja e një fondi për certifikimin e menjëhershëm të sasive të vajit të ullirit në konformitet me standardet ligjore dhe organike. Ky shërbim propozohet të ofrohet falas për fermerët, me kushtin që pagesa ose rimbursimi të kryhet pas shitjes së produktit.
- Ndalimi i importeve: Marrja e masës së menjëhershme për ndalimin e importit të vajit të ullirit deri në fund të muajit janar.
- Promovimi vendor: Zhvillimi i një fushate të përditshme promovuese në të gjitha mediat vizive, për të nxitur konsumatorët vendas që të mbështesin fermerin shqiptar duke blerë vaj ulliri prodhim vendas.
- Detyrimi për subjektet e mbështetura: Nxjerrja e një akti administrativ që detyron të gjitha subjektet e mbështetura nga fondet publike të AZHBR-së në 5 vitet e fundit, apo ato që kanë përfituar lehtësira fiskale si investitorë strategjikë, që deri në muajin qershor të blejnë vetëm vaj ulliri shqiptar të certifikuar sipas skemës shtetërore. Për çdo shkelje, do të aplikohet një tarifë e barabartë me vlerën e blerjes së vajit të huaj, si dhe përjashtimi për 5 vjet nga çdo fond i AZHBR-së apo lehtësi fiskale turistike.
- Çmimet e referencës për importin: Vlerësimi i importit të vajit të ullirit me çmim reference për efekt të pagesave fiskale, mbështetur te kostoja e prodhimit të vendit. Kjo kosto duhet të përcaktohet nga shoqatat e prodhuesve dhe Qendra e Transferimit të Teknologjive Bujqësore (QTTB) Vlorë, e cila është përgjegjëse për këtë kulturë.
- Krijimi i një Task-Force: Ngritja e një task-force nga Ministria e Bujqësisë, ku 70% e anëtarëve të jenë fermerë ose përfaqësues të fabrikave të vajit të ullirit, e cila të verifikojë deri në fund të muajit shkurt respektimin e aktit normativ.