Kompania amerikane Marathon Fusion, me seli në San Francisko dhe pak e njohur për publikun e gjerë, deklaroi të mërkurën se ka arritur ta kthejë mërkurin në ar të qëndrueshëm, duke e kaluar dhjetëfish rekordin e vendosur nga CERN. Sipas njoftimit, eksperimenti është kryer muajin e kaluar. Pretendimi, megjithatë, ende nuk është konfirmuar nga ekspertë të pavarur, ndërsa as sasia e arit të përftuar, as kostoja e procesit nuk janë bërë publike.

Lajmi hap një pyetje me interes për tregjet ndërkombëtare: a mund të ndikojë ari i prodhuar në laborator te çmimi i metalit të çmuar, në mënyrë të ngjashme me atë që ndodhi me diamantët sintetikë?

Kush qëndron pas Marathon Fusion

Kompania u krijua në vitin 2023 nga Kyle Schiller dhe Adam Rutkowski, ky i dyti ish-inxhinier në SpaceX. Marathon Fusion punon për sisteme karburanti të destinuara për centralet e së ardhmes që do të prodhojnë energji përmes bashkimit bërthamor, një teknologji që synon të gjenerojë energji nga bashkimi i bërthamave atomike, në mënyrë të ngjashme me proceset që zhvillohen në Diell.

Ndër investitorët e saj renditen Breakthrough Energy, rrjeti i teknologjisë klimatike i themeluar nga Bill Gates, si dhe grupi minerar Anglo American, që zotëron kompaninë e njohur të diamantëve De Beers.

Si funksionon procesi

Për krahasim, në vitin 2025 CERN kishte bërë të ditur se përshpejtuesi i tij i grimcave kishte krijuar rreth 29 pikogramë ar gjatë viteve 2015-2018. Kjo sasi i korrespondonte përafërsisht 86 miliardë bërthamave ari, të cilat jetuan vetëm për një pjesë jashtëzakonisht të vogël të sekondës.

Metoda e Marathon Fusion bazohet te neutronet që lindin nga reaksionet e bashkimit bërthamor. Këto neutrone bombardojnë mërkurin dhe e kthejnë atë në një izotop të paqëndrueshëm, i cili më pas zbërthehet dhe formon ar. Kompania pohon gjithashtu se ka thyer një rekord sovjetik 40-vjeçar në teknologjinë e centrifugimit të plazmës dhe se po ndërton një reaktor të ri në San Francisko.

Mësimi nga tregu i diamantëve

Ajo që ka ndodhur me diamantët shihet si një sinjal paralajmërues për industrinë e arit. Diamantët laboratorikë kanë të njëjtën përbërje kimike me ata natyrorë. Edhe pse specialistët arrijnë t’i dallojnë, prodhimi në shkallë industriale i ka ulur ndjeshëm çmimet e tyre. Sipas analistit Paul Zimnisky, çmimet me shumicë të diamantëve laboratorikë kanë rënë me 90% deri në 95% krahasuar me vitin 2015.

Presioni i konkurrencës është ndjerë edhe te diamantët natyrorë. De Beers, një nga lojtarët më të mëdhenj të sektorit, nisi në vitin 2018 markën Lightbox, që shiste diamantë laboratorikë me 800 dollarë për karat. Në vitin 2025, kompania vendosi ta mbyllë këtë linjë biznesi dhe të fokusohet te diamantët natyrorë. Po atë vit, De Beers regjistroi humbje operative të korrigjuara prej 511 milionë dollarësh. Ndërkohë, sipas Bloomberg, Anglo American po zhvillon bisedime për shitjen e aksionit të saj prej 85% në De Beers për rreth 1 miliard dollarë.

Pse ari nuk është si diamantët

Ari luan një rol shumë më të gjerë në ekonominë globale. Sipas Këshillit Botëror të Arit, minierat prodhuan 3.672 tonë ar në vitin 2025, ndërsa e gjithë sasia e nxjerrë gjatë historisë njerëzore vlerësohet rreth 222.600 tonë. Metali përdoret në bizhuteri dhe industri, por edhe si rezervë strategjike nga bankat qendrore. Vitet e fundit, vende si Kina dhe Polonia i kanë shtuar blerjet e tij.

Të enjten, ari tregtohej rreth 4.062 dollarë për ons, mbi 27% nën rekordin prej 5.598 dollarësh të arritur në janar.

Skenari teorik i prodhimit

Një studim i Marathon Fusion i publikuar në vitin 2025 vlerësonte se një central bashkimi bërthamor mund të prodhonte rreth pesë tonë ar në vit për çdo gigavat kapacitet elektrik. Me 100 centrale të tilla, prodhimi i mundshëm do të arrinte 500 tonë ar në vit, rreth 14% e prodhimit aktual vjetor të minierave.

Ky mbetet megjithatë vetëm një skenar teorik. Asnjë central bashkimi bërthamor nuk shet ende energji elektrike në mënyrë komerciale dhe teknologjia është disa vite larg përdorimit industrial. Për më tepër, ari i përftuar në këtë mënyrë mund të përmbajë izotope radioaktive. Sipas kompanisë, materiali mund të duhet të ruhet deri në 18 vjet para se të jetë i përshtatshëm për tregtim. Aktualisht nuk ka asnjë plan publik për prodhimin dhe shitjen e këtij ari.

Ekziston, gjithsesi, një ndryshim thelbësor me diamantët laboratorikë: pasi radioaktiviteti të zhduket, ari i krijuar përmes shndërrimit bërthamor do të ishte praktikisht i pandashëm nga ai i minierave. Kjo nënkupton se, nëse teknologjia bëhet ekonomikisht e leverdishme dhe prodhon sasi të konsiderueshme, ajo mund të ndryshojë në të ardhmen ekuilibrat e ofertës në tregun botëror të arit.