Ekonomia dhe turizmi janë sektorët më të ndjeshëm ndaj konflikteve ushtarake dhe krizave gjeopolitike. Lufta ndikon drejtpërdrejt në sigurinë, stabilitetin ekonomik, lëvizjen e njerëzve, investimet dhe perceptimin ndërkombëtar të vendeve të përfshira. Në një botë të globalizuar, pasojat nuk prekin vetëm shtetet që janë pjesë e luftës, por krijojnë probleme zinxhir në ekonominë dhe turizmin global.
MSc Roland Tashi, Ekspert i çështjeve të sigurisë
Ngjarjet e viteve të fundit, lufta mes Rusisë dhe Ukrainës e filluar në vitin 2022, konfliktet në Lindjen e Mesme mes Izraelit dhe Palestinës në vitin 2023, si dhe tensionet e fundit mes Izraelit dhe Iranit gjatë viteve 2025 – 2026, treguan qartë se pasiguria politike, konfliktet ushtarake si dhe krizat e sigurisë ndikojnë ndjeshëm në tregjet financiare, çmimet e energjisë, inflacionin, transportin ajror dhe industrinë turistike.
Shkrimi synon ta trajtojë nën vështrimin ushtarak mënyrën e ndikimit të luftës në ekonomi dhe turizëm, duke u ndalur më pas në mënyrë më të detajuar në konfliktin e Ukrainës dhe konflikteve në Lindjen e Mesme.
Lufta, ekonomia dhe turizmi
Në konceptin ushtarak lufta përkufizohet si “Konflikt i organizuar ndërmjet shteteve, grupimeve të ndryshme, forcave të armatosura, që përdor dhunën dhe mjete të tjera për të arritur objektiva politike, territoriale, ekonomike ose ideologjike”.
Në teoritë ekonomike, “Lufta konsiderohet një faktor destabilizues që ndikon negativisht në zhvillimin ekonomik të një vendi”, kjo pasi ekonomia do të ndikohet nga shumë faktorë, ku ndër kryesorët janë; ulja e prodhimit kombëtar, rritja e shpenzimeve ushtarake, e inflacionit dhe papunësisë, largimi i investimeve të huaja, dëmtimi i infrastrukturës, krizë energjetike dhe ushqimore, etj.
Ekonomia e një vendi në luftë përballet me rënie të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB), pasi një pjesë e madhe e burimeve financiare orientohet drejt mbrojtjes dhe jo zhvillimit ekonomik, lufta ndikon edhe në ekonominë globale përmes rritjes së çmimeve të naftës dhe të gazit, ndërprerjes së zinxhirëve të furnizimit, krizave ushqimore, pasigurisë në tregjet financiare, etj.
Për t’iu referuar konkretisht Ukrainës, sipas të dhënave të FMN (Fondi Monetar Ndërkombëtar) ekonomia ukrainase pësoi tkurrje prej rreth 29% të PBB-së në vitin 2022 pas fillimit të pushtimit rus.
Industria turistike varet drejtpërdrejt nga siguria dhe stabiliteti politik, standardet, shifrat, praktikat dhe metodologjia tregon se agjencitë turistike shmangin vendet ose rajonet që perceptohen si të rrezikshme.
Si pasojë e këtij perceptimi, pasi turizmi ka qëllim pushimin, relaksimin dhe jo rrezikun dhe sakrificën, lufta do të fillojë të ndikojë në reduktimin e numrit të turistëve dhe vizitorëve, anulimin e fluturimeve duke dëmtuar fitimin e kompanive ajrore, uljen e rezervimeve hoteliere, si dhe një zinxhir problemesh me bizneset që përfshihen brenda këtij shërbimi, mbylljen e rezorteve dhe objekteve turistike, humbjen e vendeve të punës të personelit që përfshihet në këtë industri, uljen e të ardhurave për shtetin dhe shumë shqetësime të tjera.
Sipas të dhënave të UN Tourism, Organizata e Kombeve të Bashkuara për Turizmin, e cila merret me promovimin e këtij biznesi të qëndrueshëm, të sigurt dhe të aksesueshëm në të gjithë botën, turizmi ndërkombëtar është shumë i ndjeshëm ndaj krizave globale dhe konflikteve ushtarake pasi edhe vendet që nuk janë pjesë direkte e konfliktit preken nga perceptimi negativ dhe pasiguria e rajonit.
Lufta Rusi-Ukrainë ka shkaktuar një nga krizat më të mëdha ekonomike në Europë pas Luftës së Dytë Botërore, sipas FMN-së papunësia u rrit mbi 20%, miliona qytetarë u larguan nga vendi, investimet e huaja pothuajse u ndalën.
Përveç Ukrainës, lufta ndikoi edhe në ekonominë europiane pasi u shoqërua me rritje të çmimeve të energjisë, inflacion të lartë, krizë të furnizimit me drithëra, si dhe rritje të kostove të transportit, elemente të cilat treguan edhe një herë se Europa ishte shumë e varur nga gazi rus, ndërprerja e furnizimeve shkaktoi krizë energjetike në shumë shtete.
Nga kjo situatë dhe teatër operacionesh luftarake u godit rëndë edhe turizmi ukrainas. Para konflikteve të vitit 2014, Ukraina priste mbi 24 milionë turistë në vit, ndërsa me aneksimin e Krimesë dhe pas luftës së vitit 2022, numri i turistëve dhe të ardhurat turistike ranë ndjeshëm, shumë kompani ajrore ndaluan fluturimet drejt Ukrainës, turizmi u largua nga rajoni për arsye sigurie.
Konfliktet në Lindjen e Mesme
Sulmet e Hamasit në tetor 2023, pengmarrjet në Izrael, si dhe lufta që pasoi në Gaza krijuan anulime masive të udhëtimeve, probleme humanitare, si dhe rënie shumë të ndjeshme të turizmit në rajon sidomos në vendet me pelegrinazh gjithëvjetor, ulje të investimeve dhe të aktivitetit tregtar.
Turizmi fetar, që është shumë i rëndësishëm për Izraelin, Jerusalemin, Jordaninë dhe vende të tjera, pësoi rënie të ndjeshme për shkak të frikës dhe pasigurisë së turistëve që vijnë këtu thuajse nga e gjithë bota.
Në vitin 2019, Izraeli kishte rreth 4.5 milionë turistë, shumë prej tyre pelegrinë fetarë. Nga janari deri në mars 2024, pas fillimit të luftës, në vend hynë vetëm rreth 206,700 turistë, ndërsa në të njëjtën periudhë të vitit 2023 ishin mbi 966,000.
Në vitin 2025 nuk pati rikuperim, përkundrazi, pasiguria vazhdoi, Bethlehem dhe Jerusalemi kaluan “Pashkët e dyta pa turistë”, shumë agjenci turistike mbyllën aktivitetin dhe reduktuan personelin.
Edhe në 2026, situata vazhdon të jetë e ngjashme, të dhënat tregojnë se hyrjet mbetën shumë më poshtë niveleve të para luftës. Për herë të parë që nga viti 1967, xhamia e famshme Al-Aqsa Mosque u mbyll gjatë festës së Fitër Bajramit për shkak të tensioneve rajonale dhe luftës Izrael-Iran.
Po kështu, e njëjta situatë është edhe në Jordani, ku turizmi i vlerësuar sektor strategjik mbetet nga më të rëndësishmit pasi sjell një pjesë të madhe të valutës së huaj, punësimit dhe të ardhurave shtetërore. Sipas të dhënave zyrtare dhe institucioneve ekonomike, në vitin 2023 turizmi kontribuoi rreth 16% të GDP-së së Jordanisë, të ardhurat turistike gjatë këtij viti arritën rekord prej rreth 7.4 miliardë dollarësh.
Petra është një nga zonat e famshme turistike dhe arkeologjike në Jordan, njihet si “qyteti i gdhendur në shkëmb”, është një nga mrekullitë më të famshme arkeologjike në botë dhe pjesë e trashëgimisë botërore të UNESCO. Në gjysmën e parë të vitit 2025, Petra pati rreth 259 mijë vizitorë, krahasuar me mbi 692 mijë në të njëjtën periudhë të vitit 2023. Kjo është një rënie rreth 62%.
Tensionet Izrael-Iran, përplasjet dhe tensionet politike, ideologjike, fetare ndjekur më pas nga operacionet luftarake të përqendruara kryesisht në sulmet me raketa dhe dronë pa konfrontim direkt të forcave ushtarake, kanë krijuar probleme jo vetëm në biznesin e turizmit, por shumë më thellë se kaq, ato kanë ndikuar gjithashtu në pasigurinë e tregjeve ndërkombëtare sidomos në sektorin energjetik.
Irani është një nga prodhuesit e rëndësishëm të naftës si dhe ushtron kontroll mbi ngushticën e Hormuzit, ku kalon gati 20% e hidrokarbureve në nivel global dhe në këto kushte gjeopolitike, çdo konflikt në rajon ndikon menjëherë në rritjen e çmimit të naftës, si dhe rritjen e inflacionit edhe në Europë.
Kjo situatë detyrimisht ndikon edhe në turizëm, pasi udhëtimet bëhen më të shtrenjta, kompanitë ajrore shmangin zonat e rrezikshme, ndërsa ato turistike anulojnë rezervimet.
Pavarësisht se konfliktet aktuale nuk janë në hapësirën tonë gjeografike, por gjithashtu edhe jo shumë larg saj, pasojat ekonomike dhe turistike ndihen në Europë dhe vende të tjera të cilat nuk marrin pjesë drejtpërdrejt në luftë.
Duhet theksuar se disa vende si Shqipëria, Greqia apo Turqia përfituan pjesërisht nga zhvendosja e turistëve drejt destinacioneve më të sigurta dhe më ekonomike.
Në ekonominë shqiptare, turizmi luan rol të ndjeshëm, ai konsiderohet një nga sektorët e rëndësishëm dhe sipas të dhënave të fundit, të ardhurat nga turizmi përbëjnë rreth 21–25% të PBB. Gjendja e luftës dhe konfliktet, krijuan probleme ekonomike duke nisur nga viti 2022 gjatë fillimit të luftës në Ukrainë duke vazhduar edhe me operacionet ushtarake aktuale në Lindjen e Mesme, të cilat u shoqëruan kryesisht me rritje të çmimeve të hidrokarbureve.
Por kjo situatë nuk u ndie në turizëm, madje ai shënoi rritje për arsye të zhvillimit, sigurisë, qëndrueshmërisë në nivel kombëtar dhe performancës pozitive krahasuar me rajonin. Në një realitet gjeopolitik konfliktual, turizmi tek ne pati rritje pasi Shqipëria mbetet një destinacion i sigurt.
Duhet theksuar, kjo tashmë e provuar edhe nëpërmjet “laboratorëve” të luftës, se mbështetja dhe varësia e madhe nga turizmi mund të përbëjë rrezik pasi trinomi, luftë-ekonomi-turizëm ndikohet nga çdo konflikt i armatosur apo pasiguri ndërkombëtare, pavarësisht se nuk mund të jetë në kontinentin tonë.
Përfundime
Lufta dhe konfliktet ushtarake kanë ndikim të madh dhe të menjëhershëm në ekonomi dhe turizëm. Në aspektin ekonomik ato shkaktojnë rënie të prodhimit, inflacion, krizë energjetike dhe pasiguri financiare, ndërsa në industrinë turistike, konfliktet sjellin dëmtime të rënda, ulje të numrit të turistëve dhe si pasojë të fitimeve, dëmtim të imazhit dhe reputacionit, i cili vazhdon shumë më gjatë pas përfundimit të konflikteve.
Rasti i Ukrainës tregoi se lufta mund të shkatërrojë brenda pak muajsh një pjesë të madhe të ekonomisë dhe industrisë turistike të një vendi, ndërsa konfliktet në Lindjen e Mesme vazhdojnë të ndikojnë jo vetëm rajonin, por edhe ekonominë globale përmes tregut të energjisë dhe transportit.
Sipas FMN, lufta në Ukrainë shkaktoi tkurrje prej rreth 29% të ekonomisë ukrainase, ndërsa dëmet totale kanë kaluar 195 miliardë dollarë. Këshilli Botëror i Udhëtimit dhe Turizmit (WTTC), organizatë ndërkombëtare që përfaqëson sektorin privat të turizmit dhe të udhëtimeve në botë, vlerëson se lufta në Iran po shkakton humbje deri në 600 milionë dollarë në ditë në sektorin turistik të rajonit.
Në Qipro, vendi ishullor në Mesdheun Lindor, prurjet turistike ranë me rreth 30–40% gjatë periudhave të tensioneve në Lindjen e Mesme
Në një botë të ndërlidhur ekonomikisht, paqja dhe stabiliteti mbeten faktorët kryesorë për zhvillimin e qëndrueshëm të ekonomisë dhe të turizmit, prandaj konfliktet e armatosura, krizat e sigurisë dhe tensionet e krijuara, nuk duhen vlerësuar vetëm si çështje politike apo ushtarake, por edhe sfida të mëdha ekonomike dhe sociale për gjithë botën.
Postimi ” Lufta, ndikimi në ekonomi dhe turizëm ” eshte marre nga Revista Monitor.
