Studimi i LSE paralajmëron se Greqia po shndërrohet në një ekonomi kafenesh

Një studim i fundit nga London School of Economics (LSE) sjell në vëmendje një shqetësim madhor për strukturën ekonomike të Greqisë, e cila po bëhet gjithnjë e më e varur nga turizmi, restorantet, baret dhe shërbimet e akomodimit. Sipas studiuesve, ky model zhvillimi, megjithëse ka sjellë një përmirësim të dukshëm në bilancin e jashtëm të vendit, mbart rrezikun madhor për ta mbajtur Greqinë të mbërthyer në një cikël afatgjatë me produktivitet të ulët dhe paga të pakta për punonjësit.

Analiza, e titulluar “The Café Economy” ose “Ekonomia e kafeneve”, është realizuar nga Observatori Helen pranë London School of Economics. Autorët e këtij studimi janë Michalis Nikiforos, Vlassis Missos, Christos Perros dhe Nikolaos Rodousakis. Ata analizojnë në detaj transformimin e thellë që on ka pësuar ekonomia greke në periudhën pas përfundimit të programeve ndërkombëtare të shpëtimit financiar, duke shfaqur një realitet mjaft kompleks.

Termi “ekonomi kafenesh” përdoret për të përshkruar zgjerimin masiv të sektorit të akomodimit dhe shërbimeve ushqimore, ku bëjnë pjesë hotelet, restorantet, baret dhe aktivitetet e ngjashme turistike. Në këtë analizë të gjerë të modelit të turizmit përfshihen gjithashtu argëtimi dhe qiratë afatshkurtra, të cilat kanë marrë një hov të jashtëzakonshëm gjatë viteve të fundit. Duke përdorur këtë koncept, autorët tërheqin vëmendjen se, pavarësisht premtimeve të herëpashershme për ndërtimin e një modeli të ri zhvillimi, Greqia ka mbetur e kushtëzuar për gati 15 vjet pas një modeli rritjeje me themel mjaft të brishtë.

Rritja e pabarabartë e turizmit dhe rënia e produktivitetit

Hulumtimi ka marrë në shqyrtim mënyrën se thelbi i ekonomisë u orientua pas viteve të masave shtrënguese fiskale dhe reformave strukturore që synonin liberalizimin e tregjeve të punës dhe të produkteve. Gjatë kësaj kohe, aktivitetet që lidhen me turizmin u zgjeruan në mënyrë disproporcionale krahasuar me çdo sektor tjetër prodhues apo shërbyes. Kjo rritje e pabarabartë përbën një ndër shkaqet kryesore të përkeqësimit dhe rënies së produktivitetit të përgjithshëm ekonomik në vend.

Në vend të rritjes së multiformëzuar të produktivitetit që premtonin reformat e ndërmarra gjatë programeve të shpëtimit financiar, ekonomia e Greqisë përjetoi të anasjellën. Ajo u përball me një rënie të fortë të produktivitetit të punës dhe një zhvendosje masive të punësimit drejt sektorëve që gjenerojnë produktivitet të ulët, veçanërisht atij të akomodimit dhe shërbimeve ushqimore.

Autorët argumentojnë se faktorët kryesorë që nxitën këtë rënie të produktivitetit ishin tkurrja e kërkesës agregate dhe ulja drastike e pagave reale. Të dhënat e paraqitura në studim flasin qartë për këtë ecuri:

• Produktiviteti i punës pësoi një ulje prej 16% ndërmjet viteve 2009 dhe 2024, duke qëndruar në nivele më të ulëta se ato të periudhës para krizës financiare.
• Pagat reale shënuan një rënie të përgjithshme prej 26% deri në 35%, ndërsa në sektorin specifik të turizmit kjo rënie arriti majat deri në 60%.
• Zhvendosja e forcës së punës drejt sektorit të akomodimit dhe shërbimeve ushqimore shpjegon afërsisht një të tretën e rënies totale të produktivitetit të punës në nivel kombëtar.

Këto zhvillime, sipas studiuesve, dëshmojnë një rishpërndarje të thellë të të ardhurave në dëm të drejtpërdrejtë të punonjësve. Situata është rënduar akoma më shumë nga humbja e qindra mijëra vendeve të punës në sektorët tradicionalë prodhues, si industria përpunuese, si dhe nga mungesa kronike e vendeve të punës në fushat e teknologjisë së lartë dhe inovacionit.

Rikthim historik te modeli i ekonomisë së dyfishtë

Studimi thekson se modeli i zhvillimit të Greqisë po shfaq gjithnjë e më shumë tiparet e një “ekonomie të dyfishtë”, një formë regresi historik që zakonisht karakterizon vendet më pak të zhvilluara ose ato që ndodhen në tranzicion të vazhdueshëm. Në këtë skenar, rritja ekonomike varet pothuajse tërësisht nga sektorët me produktivitet të ulët, të cilët thithin papunësinë e lartë duke ofruar kushte me fuqi punëtore të lirë, e cila mundësohet pikërisht nga rënia e përgjithshme e pagave.

Autorët dalin në përfundimin se tri programet ndërkombëtare të shpëtimit financiar, të cilat u zbatuan nga viti 2010 deri në vitin 2018, në vend që të rrisnin konkurrueshmërinë e shëndetshme të ekonomisë, shkaktuan një recesion të thellë, nga i cili Greqia nuk ka arritur të rimëkëmbet plotësisht. Ata sjellin në vëmendje se edhe vetë Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) ka pranuar publikisht se kishte nënvlerësuar ndikimin negativ që kishte tkurrja e fortë fiskale në ecurinë e përgjithshme të ekonomisë.

Forca punëtore e arsimuar përballë pagave të ulëta

Një tjetër element që evidentohet qartë në studimin e LSE-së janë ndryshimet e mëdha në strukturën e punësimit brenda sektorit të akomodimit dhe shërbimeve ushqimore gjatë harkut kohor 2009-2023. Gjatë kësaj periudhe, numri i të punësuarve në këtë sektor u rrit me plot 87%, ndërsa vlera e shtuar bruto e krijuar prej tij u rrit me vetëm 11%. Ky hendek tregon se numri i punonjësve është zgjeruar shumë më shpejt se vlera ekonomike e prodhuar, çka reflekton një rënie të qartë të produktivitetit për çdo punonjës të angazhuar.

Sektori i hoteleri-turizmit është shndërruar në punëdhënësin më të madh në ekonominë greke, por ai vazhdon të dominohet nga paga të ulëta dhe nga përhapja e punësimit të pasigurt ose me orar të pjesshëm. Një shqetësim tjetër madhor është mospërputhja e dukshme ndërmjet nivelit arsimor të punonjësve dhe natyrës së vendeve të punës që ata mbajnë.

Fuqia punëtore në fushën e turizmit është sot dukshëm më e arsimuar se në të kaluarën, por një pjesë e konsiderueshme e këtyre punonjësve, ku përfshihen edhe të diplomuarit e universiteteve, janë të detyruar të ushtrojnë detyra që kërkojnë kualifikime shumë më të ulëta sesa ato që zotërojnë realisht. Të dhënat e Eurostat të cituara në studim tregojnë se Greqia regjistron një ndër nivelet më të larta të mbikualifikimit për të rinjtë e diplomuar në të gjithë Europën, duke u renditur menjëherë pas Spanjës. Më shumë se 86% e të rinjve të diplomuar që punojnë në sektorin e turizmit dhe hotelerisë janë të vendosur në pozicione pune që janë nën nivelin e tyre real të kualifikimit. Ky fenomen dëshmon se zgjerimi i turizmit nuk ka ecur paralel me krijimin e vendeve të punës që kërkojnë vlerë të shtuar të lartë, pavarësisht rritjes së nivelit arsimor të popullsisë aktive.

Dy anët e monedhës në ekonominë e kafeneve

Analiza “The Café Economy” trajton në mënyrë të balancuar si avantazhet, ashtu edhe disavantazhet e konsiderueshme ekonomike dhe sociale që shoqërojnë këtë model zhvillimi.

Nga ana pozitive, sektori i turizmit ka dhënë një kontribut vendimtar në përmirësimin e bilancit të llogarisë korrente të Greqisë. Suficiti tregtar i gjeneruar nga shërbimet e udhëtimit shënoi një përmirësim me pesë pikë përqindjeje ndërmjet viteve 2009 dhe 2023, duke përfaqësuar afërsisht gjysmën e reduktimit total të deficitit të llogarisë korrente gjatë të njëjtës periudhë. Kjo dëshmon se turizmi ka luajtur një rol kyç në sigurimin e hyrjeve të valutës së huaj dhe në forcimin e pozicionit të jashtëm financiar të vendit.

Nga ana negative, varësia e tejskajshme nga turizmi dhe nga një ekonomi shërbimesh e bazuar te pagat e ulëta, produktiviteti i kufizuar dhe përdorimi intensiv i krahut të punës ka sjellë dobësi të thella strukturore. Së pari, përmendet përkeqësimi social dhe mjedisor. Zgjerimi i pakontrolluar i aktiviteteve turistike ndikon negativisht te mjedisi dhe trashëgimia kulturore, dukuri që shpesh etiketohet si “mbiturizëm”.

Së dyti, një pasojë e rëndë është kriza e thellë e strehimit. Rritja e qirave afatshkurtra dhe shtimi i investimeve të huaja në pasuritë e paluajtshme kanë ushtruar presion të vazhdueshëm mbi çmimet e banesave, duke e bërë strehimin një sfidë të papërballueshme për qytetarët dhe punonjësit vendas.

Së treti, theksohet problemi i varësisë ekonomike. Ndërsa modeli i ekonomisë së kafeneve merr dhenë në dëm të sektorëve të tjerë, Greqia bëhet gjithnjë e më e ndjeshme ndaj kërkesës së jashtme dhe luhatjeve të saj sezonale. Kjo i bën rajone të tëra të vendit jashtëzakonisht të cenueshme ndaj ndryshimeve të flukseve turistike, të cilat mund të kushtëzohen nga krizat ndërkombëtare ose ndryshimet në preferencat e udhëtarëve.

Studiuesit paralajmërojnë gjithashtu se niveli i ulët i pagave heq çdo nxitje për inovacion dhe përparim teknologjik, duke dobësuar në planin afatgjatë konkurrueshmërinë e mbarë ekonomisë. Kur bizneset kanë mundësinë të mbështeten te krahu i lirë i punës, ato humbasin stimujt për të investuar në teknologji të reja, automatizim apo përmirësimin e proceseve të tyre prodhuese dhe shërbyese. Kjo sjell rrezikun e një rrethi vicioz, ku pagat e ulëta dhe produktiviteti i dobët përforcojnë vazhdimisht njëri-tjetrin.

Çfarë politikash kërkohen për transformimin ekonomik?

Përvoja e Greqisë, sipas autorëve të studimit, hedh poshtë idenë se liberalizimi i tregjeve sjell domosdoshmërisht rritje të eficiencës ekonomike. Ata theksojnë se mbështetja e tepruar te sektorët me produktivitet të ulët, siç janë akomodimi dhe shërbimet e ushqimit, krijon një dilemë të vërtetë për zhvillimin. Nga një rajon, këto fusha mbështesin kërkesën, hapin vende pune dhe sigurojnë të ardhura valutore; nga ana tjetër, zgjerimi i tyre i shfrenuar dëmton produktivitetin afatgjatë dhe qëndrueshmërinë sociale të vendit.

Për këtë arsye, sugjerohet se Greqia ka nevojë urgjente për politika që shkojnë përtej thjesht stimulimit të kërkesës dhe që synojnë një transformim rrënjësor të strukturës ekonomike. “Një rrugë e suksesshme për Greqinë do të kërkojë politika që jo vetëm rikthejnë kërkesën, por edhe nxisin në mënyrë strategjike sektorët me produktivitet të lartë, mbështesin modernizimin teknologjik dhe sigurojnë një rritje ekonomike gjithëpërfshirëse. Pa një ndryshim të tillë, ‘ekonomia e kafeneve’ rrezikon të mos jetë një përshtatje e përkohshme, por një ekuilibër afatgjatë stanjacioni”, përfundon studimi.

Autorët kërkojnë një rivlerësim të kujdesshëm të reformave strukturore, duke mbajtur parasysh realitetin ekonomik dhe institucional të vendit. Politikat e ardhshme duhet t'i japin përparësi rritjes së sektorëve me vlerë të shtuar të lartë, përmirësimit teknologjik dhe një shpërndarjeje më të drejtë të fruteve të rritjes ekonomike, në mënyrë që Greqia të shmangë rrezikun e mbetjes në një model ku turizmi thjesht gjeneron të ardhura të çastit pa siguruar mirëqenie afatgjatë.