Kuvendi i Shqipërisë votoi të enjten ligjin e ri "Për Bankën e Shqipërisë". Akti sjell ndryshime të rëndësishme në mënyrën si qeveriset, kontrollohet dhe drejtohet banka qendrore. Ndryshimi më i diskutuar ka të bëjë me Guvernatorin. Ai nuk mund të ndalohet ose të privohet nga liria e lëvizjes dhe ajo personale nëpërmjet masave shtrënguese. Gjithashtu, nuk i nënshtrohet kontrollit personal apo të banesës për vepra penale që lidhen me ushtrimin e detyrës. Ligji ndryshon edhe rregullat për prokurimet, auditimin nga Kontrolli i Lartë i Shtetit, shkarkimin e anëtarëve të Këshillit Mbikëqyrës, kohëzgjatjen e mandateve dhe politikën e pagave.

Ligji i ri do të zbatohet nga 1 janari 2027. Dispozitat për imunitetin e Guvernatorit do të hyjnë në fuqi vetëm pasi të miratohen ndryshimet e nevojshme në Kodin e Procedurës Penale.

Imuniteti i Guvernatorit, më i ngushtë se propozimi i bankës

Këshilli i Ministrave dhe Kuvendi pranuan idenë që Guvernatori të ketë imunitet nga arrestimi. Megjithatë, teksti përfundimtar ndryshon nga varianti që kishte propozuar fillimisht Banka e Shqipërisë.

Në projektin e bankës qendrore, mbrojtja shtrihej edhe te Zëvendësguvernatorët. Guvernatori dhe Zëvendësguvernatorët nuk do të mund të arrestoheshin ose të privoheshin nga liria në asnjë formë pa autorizimin e Gjykatës Kushtetuese. As kontrolli personal apo i banesës nuk do të lejohej pa këtë autorizim. Përjashtim bënin rastet kur kapeshin në flagrancë ose kur ndiqeshin menjëherë pas kryerjes së një krimi.

Kuvendi miratoi një version më të kufizuar. Imuniteti nga arrestimi vlen vetëm për veprat penale që lidhen me ushtrimin e detyrës. Për Zëvendësguvernatorët ligji nuk parashikon shprehimisht një privilegj të tillë.

Kuvendi, jo Gjykata Kushtetuese, jep autorizimin

Ndryshim ka pësuar edhe procedura për heqjen e imunitetit. Sipas propozimit të Bankës së Shqipërisë, prokurori i çështjes duhej të kërkonte menjëherë autorizimin e Gjykatës Kushtetuese për arrestimin ose kontrollin e banesës së këtyre zyrtarëve.

Në ligjin e miratuar, prokurori që ka juridiksion mbi hetimin duhet t'i drejtohet Kuvendit. Kuvendi verifikon, mbi bazën e dokumentacionit që shoqëron kërkesën, nëse vepra penale lidhet me ushtrimin e detyrës. Për aq sa është e mundur, ai ndjek procedurën që rregullorja e Kuvendit parashikon për heqjen e imuniteteve. Nëse vepra nuk lidhet me detyrën, Kuvendi jep autorizim për vazhdimin e procedurave ligjore për masat shtrënguese ose ndaluese.

Gjatë shqyrtimit të kërkesës në Kuvend, Guvernatori vazhdon ta ushtrojë detyrën pa asnjë kufizim.

Banka e Shqipërisë hyn nën ligjin e prokurimit publik

Me ligjin aktual, Banka e Shqipërisë është e përjashtuar nga ligji për prokurimet publike. Ligji i ri e heq këtë përjashtim dhe përcakton se banka qendrore i nënshtrohet legjislacionit për prokurimin publik. Ky ndryshim do të hyjë në fuqi më 1 janar 2028.

Inspektori i Përgjithshëm mbetet

Kuvendi nuk e pranoi propozimin për heqjen e Inspektorit të Përgjithshëm. Ky pozicion, që zgjidhet nga Parlamenti, ruhet në ligjin e miratuar të enjten.

Banka e Shqipërisë kishte propozuar që kontrolli i brendshëm të kryhej nga Departamenti i Auditit të Brendshëm. Drejtorin e këtij departamenti do ta emëronte Këshilli Mbikëqyrës, me propozim të Guvernatorit, për një mandat pesëvjeçar me të drejtë riemërimi.

Qeveria dhe Kuvendi e rrëzuan këtë model dhe mbajtën parashikimet e ligjit të mëparshëm. Departamenti i Auditimit të Bankës së Shqipërisë do të vazhdojë të drejtohet nga Inspektori i Përgjithshëm, i cili zgjidhet nga Kuvendi për një mandat pesëvjeçar, me të drejtë rizgjedhjeje.

Kufizime për auditimin e KLSH-së

Ligji vendos edhe kufizime për të drejtat e kontrollit të Kontrollit të Lartë të Shtetit. KLSH do të autorizohet të auditojë vetëm operacionet dhe veprimtaritë administrative të Bankës së Shqipërisë. Këtu përfshihen aktivet, pajisjet, shërbimet mbështetëse, burimet njerëzore dhe administrimi.

Sipas ligjit, KLSH mund të auditojë veprimtaritë administrative dhe operacionale që lidhen me aktivet e qëndrueshme, shërbimet mbështetëse dhe burimet njerëzore. Kjo duhet bërë pa cenuar pavarësinë e Bankës së Shqipërisë dhe fushën e veprimtarisë së auditorit të jashtëm.

Auditimi kufizohet në vlerësimin e ligjshmërisë dhe të efikasitetit operacional të veprimtarive administrative. Ai nuk shtrihet në këto fusha:

  • politikat, vendimet ose instrumentet që banka përdor për të përmbushur objektivat dhe detyrat e saj;
  • formulimi dhe zbatimi i politikës monetare dhe makroprudenciale;
  • investimi dhe administrimi i rezervës valutore;
  • pasqyrat financiare, të cilat i nënshtrohen auditimit të jashtëm të pavarur.

KLSH nuk mund t'i japë, as drejtpërdrejt as tërthorazi, udhëzime Bankës së Shqipërisë, organeve të saj drejtuese ose anëtarëve të tyre për ushtrimin e kompetencave sipas këtij ligji.

Edhe qasja në dokumente kufizohet. KLSH mund të njihet vetëm me dokumentet dhe informacionet e nevojshme për auditimin. Përjashtohen materialet për formulimin ose zbatimin e politikës monetare dhe makroprudenciale, administrimin e rezervës valutore, operacionet e tregut, stabilitetin financiar dhe të dhënat individuale të subjekteve të mbikëqyrura. Ky përjashtim vlen për aq sa këto informacione nuk janë drejtpërdrejt të nevojshme për auditimin sipas këtij neni.

Qeveria humbet të drejtën të pezullojë anëtarët e Këshillit Mbikëqyrës

Ligji i ri i heq Këshillit të Ministrave të drejtën të pezullojë anëtarët e Këshillit Mbikëqyrës dhe t'i kërkojë Kuvendit shkarkimin e tyre.

Sipas ligjit në fuqi, qeveria mund të pezullojë nga detyra çdo anëtar të Këshillit Mbikëqyrës, përfshirë Guvernatorin dhe Zëvendësguvernatorët, dhe Kuvendi mund ta shkarkojë. Për këtë duhet të plotësohej një nga kushtet e mëposhtme:

  • anëtari nuk është në gjendje të shërbejë në Këshillin Mbikëqyrës;
  • është dënuar nga gjykata për një vepër penale që parashikon burgim;
  • nuk mund të paguajë detyrimet monetare ose është shpallur i falimentuar dhe nuk është rehabilituar;
  • gjykata e ka ndaluar ose pezulluar nga detyra si nëpunës shtetëror, nga shërbimi publik ose nga ushtrimi i një veprimtarie a mjeshtërie;
  • gjatë detyrës merr pjesë aktivisht në veprimtari politike.

Qeveria e përdori këtë mundësi ligjore në vitin 2019, kur pezulloi anëtarin e Këshillit Mbikëqyrës Arben Malaj. Më pas, Kuvendi i Shqipërisë e shkarkoi.

Shkarkimi vetëm me propozim të Këshillit

Me ligjin e ri, Kuvendi mund t'i shkarkojë anëtarët e Këshillit Mbikëqyrës para mbarimit të mandatit vetëm me propozimin e vetë Këshillit. Kjo ndodh kur konstatohet një nga kushtet e papajtueshmërisë me funksionin:

  • anëtari është dënuar me vendim gjyqësor të formës së prerë për një vepër penale që parashikon burgim;
  • është ndaluar ose pezulluar nga një funksion publik ose profesion, ose ndaj tij janë marrë masa të rënda disiplinore që cenojnë besueshmërinë ose integritetin profesional;
  • provohet se ka marrë pjesë në veprimtari politike aktive ose në veprimtari që ligji i quan në konflikt interesi me detyrën e anëtarit të Këshillit Mbikëqyrës.

Këshilli mund t'i dërgojë Kuvendit edhe një rekomandim për shkarkimin e një anëtari kur konstaton, bazuar në prova, se ai nuk është në gjendje të ushtrojë funksionet ligjore. Në këtë rast, propozimi duhet miratuar unanimisht nga anëtarët e tjerë.

Anëtarët mund të qëndrojnë deri në 6 muaj pas mandatit

Ligji i ri u lejon anëtarëve të Këshillit Mbikëqyrës të mbeten në detyrë edhe pasi u mbaron mandati, që vendimmarrja të mos bllokohet. Ligji aktual nuk e lejon këtë.

Kjo mangësi ka paralizuar dy herë vendimmarrjen e Këshillit Mbikëqyrës në tetë vitet e fundit, për shkak të vonesave në zgjedhjen e anëtarëve të rinj. Në të dyja rastet, mandati i shumicës së anëtarëve kishte mbaruar dhe Këshilli nuk kishte kuorum. Rasti i fundit ndodhi midis fundit të vitit 2025 dhe fillimit të vitit 2026.

Me ligjin e ri, anëtarët mund të vazhdojnë detyrën deri në emërimin e pasardhësit, por jo më shumë se gjashtë muaj pas mbarimit të mandatit. Kështu jepet më shumë kohë për zgjedhjen e anëtarëve të rinj, pa bllokuar punën e Këshillit.

Mandat i plotë shtatëvjeçar për vendet vakante

Ligji përcakton gjithashtu se anëtari që emërohet në një vend të mbetur bosh nga largimi i parakohshëm i paraardhësit merr një mandat të plotë shtatëvjeçar.

Sipas ligjit aktual, këta anëtarë shërbejnë vetëm për kohën që i kishte mbetur anëtarit të mëparshëm. Megjithatë, Kuvendi nuk e ka zbatuar gjithmonë njëlloj këtë rregull. Shembull është vetë Guvernatori aktual, Gent Sejko. Ai u zgjodh anëtar i Këshillit Mbikëqyrës dhe Guvernator pas ndërprerjes së mandatit të anëtarëve të mëparshëm, por Kuvendi i dha mandat të plotë 7-vjeçar.

Më shumë pavarësi në përcaktimin e pagave

Ligji i jep bankës qendrore më shumë pavarësi për pagat. Pagat bazë të personelit do të indeksohen çdo vit me normën e inflacionit.

Këshilli Mbikëqyrës do të rishikojë periodikisht nivelet e pagave, shtesave dhe përfitimeve të tjera financiare të personelit. Rishikimi do të marrë parasysh, ndër të tjera, ecurinë e indeksit të çmimeve të konsumit, tregun e banesave dhe pagat në sektorin financiar.

Ligji parashikon që pagat, shtesat dhe përfitimet e tjera financiare të anëtarëve të Këshillit Mbikëqyrës dhe të personelit nuk mund të ulen.

Politika e pagave dhe e shpërblimit të personelit përcaktohet me propozim të Guvernatorit. Ajo vendoset në mënyrë të pavarur nga legjislacioni për skemat e pagave në administratën publike, në përputhje me parimin e pavarësisë së Bankës së Shqipërisë. Ligji përcakton gjithashtu se pagat nuk do të lidhen me fitimin e Bankës së Shqipërisë.