Qyteti spanjoll i Zaragozës është shpallur Kryeqyteti i Gjelbër i Europës për vitin 2028, një titull që Bashkimi Europian ua jep qyteteve që udhëheqin përpjekjet për mbrojtjen e mjedisit. Bashkë me njohjen, Zaragoza përfitoi edhe një financim prej 600 mijë eurosh, të destinuar për të mbështetur projektet e saj të zhvillimit të qëndrueshëm. Ndërkohë, Tirana mbetet jashtë kësaj gare, pasi Shqipëria ende nuk është anëtarësuar në programin LIFE të Bashkimit Europian.

Fituesi u bë i ditur gjatë një ceremonie në Guimarães të Portugalisë, qytet që mban titullin për vitin 2026. Zaragoza, një nga qytetet më të mëdha të Spanjës, ndodhet në rajonin verilindor të Aragonit.

Turizmi i qëndrueshëm dhe roli i qyteteve

Rëndësia e udhëtimeve të qëndrueshme po rritet vazhdimisht dhe disa qytete europiane po ndërmarrin hapa të veçantë për t’u bërë më të gjelbra. Kopenhagen, kryeqyteti i Danimarkës, zbaton që nga viti 2024 një program që i shpërblen turistët kur mbledhin mbeturina ose kur përdorin mjete transporti të qëndrueshme. Të njëjtin model kanë ndjekur edhe qytete të tjera në Europë.

Pikërisht për të vlerësuar qytetet që marrin masa konkrete ndaj problemeve mjedisore dhe për përmirësimin e cilësisë së jetesës së banorëve, BE ka krijuar çmimin “Kryeqyteti i Gjelbër Europian”.

Si funksionon përzgjedhja

Titulli jepet dy vjet përpara, prandaj Zaragoza do ta mbajë atë në vitin 2028. Për vitin 2027, fitues është qyteti gjerman Heilbronn, i vlerësuar për përmirësimin e cilësisë së ajrit dhe uljen e ndotjes akustike.

Në garë mund të marrin pjesë qytetet me të paktën 100 mijë banorë. Qytetet më të vogla, me popullsi nga 20 mijë deri në 100 mijë banorë, konkurrojnë për çmimin “European Green Leaf” (Gjethja e Gjelbër Europiane). Për vitin 2028, ky çmim u fitua nga Benidormi në Spanjë dhe Estarreja në Portugali. Benidormi u vlerësua për mënyrën se si menaxhon presionin e turizmit masiv, duke ruajtur njëkohësisht mjedisin. Secili prej dy qyteteve përfitoi 200 mijë euro financim.

Për titullin e Kryeqytetit të Gjelbër konkurruan gjithashtu Aalborg në Danimarkë, Bielsko-Biała në Poloni, Košice në Sllovaki dhe Porto në Portugali. Aplikimet u shqyrtuan nga një panel i pavarur ekspertësh, i cili mori në konsideratë:

  • cilësinë e ajrit dhe të ujit;
  • mbrojtjen e hapësirave të gjelbra;
  • menaxhimin e zhurmave dhe të mbetjeve;
  • përgatitjen për temperaturat ekstreme dhe përmbytjet;
  • masat për uljen e emetimeve ndotëse.

Pse fitoi Zaragoza

Sipas platformës së turizmit të Bashkimit Europian, Zaragoza u përzgjodh falë “qeverisjes së fortë dhe angazhimit afatgjatë, që e kanë ndihmuar qytetin t’u përgjigjet me sukses sfidave gjithnjë e më të mëdha klimatike”. Juria vlerësoi po ashtu biodiversitetin urban, përdorimin e qëndrueshëm të tokës dhe hapësirat e gjelbra. Qyteti ka hartuar dhe po zbaton një Plan të Përgjithshëm për Infrastrukturën e Gjelbër, që synon ta integrojë natyrën në zhvillimin urban.

Tirana përballë betonizimit

Ndërsa Zaragoza merr vlerësim europian për biodiversitetin, zgjerimin e gjelbërimit dhe menaxhimin e qëndrueshëm urban, Tirana vijon të përballet me urbanizimin e shpejtë, dendësimin e ndërtimeve dhe ndotjen nga trafiku.

Një studim shkencor i publikuar në vitin 2025 tregon se hapësirat e gjelbra urbane zënë vetëm 11% të sipërfaqes së kryeqytetit, ndërsa rreth 52% e territorit urban nuk mbulohet nga hapësira të gjelbra të aksesueshme. Nga ana tjetër, monitorimi mjedisor i vitit 2025 nga projekti GreenAL identifikon trafikun dhe aktivitetin ndërtimor si burimet kryesore të ndotjes së ajrit dhe të zhurmave në qytetet shqiptare, përfshirë Tiranën.

Shembulli i Zaragozës thekson rëndësinë e planifikimit urban afatgjatë, ku cilësia e ajrit, gjelbërimi dhe mbrojtja e mjedisit shërbejnë si tregues të matshëm të zhvillimit të një qyteti.

Pengesa e programit LIFE

Tirana nuk ka mundësi të konkurrojë për titullin, sepse Shqipëria nuk është anëtare e programit LIFE të Bashkimit Europian. Edhe pse Komisioni Europian njoftoi nisjen e negociatave me Shqipërinë në korrik 2022, katër vjet më pas vendi ende nuk bën pjesë në program. Në rajon, Maqedonia e Veriut u anëtarësua në vitin 2023 dhe Mali i Zi në vitin 2025, duke u hapur qyteteve të tyre rrugën për të garuar për këtë titull.