Mali i Zi ka mbyllur përkohësisht 21 nga 33 kapitujt e negociatave për anëtarësim në Bashkimin Europian dhe synon t'i përfundojë të gjithë kapitujt e mbetur deri në fund të vitit 2026, me objektivin që të bëhet shtet anëtar në vitin 2028. Ky përparim e bën vendin më të avancuarin e Ballkanit Perëndimor në rrugën drejt BE-së dhe e kthen përvojën e tij në një model reference për ekonomitë e tjera të rajonit, përfshirë Shqipërinë.

Ministrja e Çështjeve Europiane e Malit të Zi, Maida Gorčević, në një intervistë, shpjegon se suksesi i deritanishëm vjen nga kombinimi i vullnetit politik me zbatimin intensiv të reformave. Megjithatë, ajo thekson se përafrimi i legjislacionit është vetëm një pjesë e punës. Sfida më e madhe, sipas saj, mbetet përgatitja e sipërmarrjeve për mundësitë, por edhe për presionin konkurrues që sjell Tregu i Vetëm Europian.

Një sfidë për të gjithë rajonin

Përgatitja e bizneseve nuk është problem vetëm i Malit të Zi. Në të gjithë Ballkanin Perëndimor, kompanitë do të duhet të përshtaten me standardet e larta të BE-së, çka nënkupton investime në teknologji të reja, në procese prodhimi, në kualifikimin e punonjësve dhe në certifikimin e produkteve. Përvoja e Kroacisë, vendi i fundit nga rajoni që u anëtarësua, ka treguar se ky transformim nuk mbështetet vetëm te paratë. Ai kërkon gjithashtu informacion, asistencë teknike dhe mbështetje nga institucionet, sidomos për ndërmarrjet e vogla dhe të mesme.

Kështu, për vendet e rajonit pyetja kryesore nuk është më vetëm data e anëtarësimit, por edhe nëse bizneset e tyre do të jenë gati të konkurrojnë në tregun europian. Pikërisht mbi këtë temë përqendrohet ministrja Gorčević, e cila flet për vështirësitë e sipërmarrjeve malazeze, për masat që qeveria po merr për t'i ndihmuar ato dhe për përfitimet që pritet të sjellë hyrja në tregun e përbashkët europian. Ajo vë në dukje edhe rëndësinë e bashkëpunimit rajonal, duke argumentuar se përparimi i Malit të Zi mund t'u hapë dyer të reja ekonomive fqinje dhe të ndihmojë integrimin e të gjithë Ballkanit Perëndimor.

Si u përshpejtua procesi i negociatave

Ministrja e cilëson mbylljen e përkohshme të 21 kapitujve si një arritje të rëndësishme jo vetëm për vendin e saj, por edhe për kandidatët e tjerë, pasi dëshmon se zgjerimi i BE-së mund të prodhojë rezultate të prekshme.

„Përparimi i Malit të Zi është rezultat i ndërthurjes së vullnetit të fortë politik me punën intensive për zbatimin e reformave. Kemi ndjekur standardet dhe metodologjinë e përcaktuar nga Komisioni Europian, duke shfrytëzuar njëkohësisht ekspertizën e vendeve anëtare të BE-së. Kemi përfituar si nga klima e favorshme për zgjerimin në nivel europian, ashtu edhe nga vullneti politik brenda vendit.”

Ritmi i viteve të fundit ka qenë veçanërisht i shpejtë. Në më pak se tre vjet, Mali i Zi ka marrë një vlerësim pozitiv në Raportin e Vlerësimit të Kritereve të Ndërmjetme (IBAR – Interim Benchmark Assessment Report) dhe ka mbyllur përkohësisht 18 kapituj, duke e çuar totalin në 21. Objektivi i qeverisë është që kapitujt e mbetur të mbyllen deri në fund të vitit 2026. Sipas Gorčević, nëse ky synim realizohet, do të ishte dëshmi se zgjerimi mund të jetë një histori suksesi si për Bashkimin Europian, ashtu edhe për vendet kandidate.

Anëtarësimi përtej kapitujve

Ministrja nënvizon se hyrja në BE nuk reduktohet në mbylljen formale të kapitujve. Procesi kërkon ndryshime në ligje, forcim të kapaciteteve administrative dhe përgatitje të gjithë shoqërisë. Ai prek jo vetëm administratën publike, por edhe sipërmarrjet dhe qytetarët, prandaj qeveria po i kushton vëmendje të veçantë komunikimit me të dy këto grupe. Në këtë kuadër, autoritetet malazeze po bashkëpunojnë ngushtë me Delegacionin e BE-së për t'u shpjeguar bizneseve si mundësitë që do të hapen, ashtu edhe vështirësitë që i presin.

Dalja nga CEFTA dhe ndryshimi i tregtisë rajonale

Një nga pasojat më të drejtpërdrejta të anëtarësimit do të jetë ndryshimi i pozicionit tregtar të vendit. Pasi të anëtarësohet, Mali i Zi do të bëhet pjesë e kufirit të jashtëm të Bashkimit Europian dhe nuk do të jetë më pjesë e CEFTA-s (Marrëveshja e Tregtisë së Lirë të Europës Qendrore). Kjo do të sjellë ndryshime në marrëdhëniet tregtare me vendet e tjera të rajonit, sidomos në importe dhe eksporte.

Për kompanitë malazeze që varen shumë nga tregtia rajonale, ky ndryshim ka peshë të veçantë. Ministrja thotë se qeveria duhet t'i ndihmojë ato të kuptojnë ndikimin e këtyre zhvillimeve dhe të gjejnë mundësi të reja. Për këtë qëllim, autoritetet janë në komunikim të vazhdueshëm me Akademinë e Tregut të Vetëm (Single Market Academy) dhe po punojnë me ekspertë që mund t'i ndihmojnë bizneset të përgatiten për të vepruar në Tregun e Vetëm Europian.

Gjithashtu, së bashku me Dhomën e Tregtisë dhe përfaqësuesit e sipërmarrjes, po organizohen takime në bashkitë e vendit për të shpjeguar ndryshimet që sjell anëtarësimi dhe për të evidentuar shqetësimet konkrete të kompanive.

Standardet: dy hapa drejt gatishmërisë

Gorčević shpjegon se një pjesë e madhe e standardeve të nevojshme po futen tashmë në kuadrin rregullator malazez gjatë vetë negociatave. Bëhet fjalë për legjislacionin, standardizimin, kërkesat fitosanitare, laboratorët përkatës dhe procedurat kufitare. Ky, sipas saj, është hapi i parë. Hapi i dytë është garantimi që bizneset të jenë realisht të afta të ushtrojnë veprimtarinë sipas këtyre kërkesave.

„Besoj se Mali i Zi do të jetë plotësisht i përgatitur deri në vitin 2028, por kjo kërkon komunikim të hapur dhe të vazhdueshëm për të gjitha sfidat që mbeten për t'u zgjidhur.”

Mbështetja për bizneset dhe kufizimet e ndihmës shtetërore

Pyetjes nëse Mali i Zi ka plane për mbështetje financiare të bizneseve, në një kohë kur edhe shumë kompani shqiptare shprehin shqetësim për kostot e investimeve që kërkon përmbushja e standardeve europiane në kushtet aktuale ekonomike, ministrja i përgjigjet duke renditur disa drejtime ku po investohet.

Klima e biznesit dhe investimet

Drejtimi i parë lidhet me përmirësimin e mjedisit të biznesit dhe të investimeve. Vetëm pak ditë më parë, Mali i Zi organizoi një konferencë investimesh në bashkëpunim me Komisionin Europian. Paralelisht, vendi po promovohet në mënyrë aktive në BE, me synimin për të tërhequr më shumë kompani dhe kapitale europiane. Sipas ministres, kjo ka rëndësi edhe për sipërmarrjet vendase.

Punonjësit dhe tregu i punës

Drejtimi i dytë është investimi te fuqia punëtore. Kryeministri ka prezantuar masa për rritjen e pagave, të cilat synojnë njëkohësisht t'i ndihmojnë bizneset të përballojnë mungesën e punonjësve dhe të forcojnë kapacitetet njerëzore.

Përgatitja e projekteve për fondet e BE-së

Drejtimi i tretë, të cilin ministrja e konsideron ndoshta më të rëndësishmin, është përgatitja e projekteve. Qeveria po i ndihmon kompanitë të hartojnë projekte që do t'u lejojnë të përfitojnë nga fondet e Bashkimit Europian pasi vendi të anëtarësohet. Puna ka nisur tashmë përmes programeve IPA dhe projekteve të bashkëpunimit ndërkufitar. Synimi është që bizneset të kenë në dispozicion konsulentë të kualifikuar për të përgatitur projektet e tyre, ndërkohë që projekte po përgatiten edhe në nivel kombëtar.

Gorčević pranon se për momentin qeveria nuk mund të ofrojë disa forma të mbështetjes financiare të drejtpërdrejtë, për shkak të kufizimeve që vijnë nga rregullat e BE-së për konkurrencën dhe ndihmën shtetërore, të përfshira në Kapitullin 8 të negociatave. Ky kapitull, që mbulon politikën e konkurrencës, përcakton se çfarë mbështetjeje financiare mund t'u japin qeveritë bizneseve, me qëllim që të mos shtrembërohet konkurrenca në treg. Ndihma shtetërore lejohet vetëm në kushte të caktuara.

Megjithatë, sipas ministres, ka mënyra të tjera për t'i mbështetur sipërmarrjet: duke i ndihmuar të hartojnë projekte cilësore, të ndjekin një qasje strategjike, të forcojnë kapacitetet e punonjësve dhe të ndërtojnë lidhje me kompanitë europiane dhe me Komisionin Europian. Ajo thekson veçanërisht rëndësinë e përgatitjes për të përfituar në të ardhmen nga fondet e kohezionit të BE-së.

Sa gati janë sot kompanitë malazeze

Disa kompani kanë filluar tashmë të përgatiten në mënyrë të pavarur, pohon ministrja. Megjithatë, qeveria aktualisht është e përqendruar në fazën e parë, atë të informimit dhe komunikimit me bizneset. Po organizohen panele, debate të hapura dhe diskutime, me synimin që shqetësimet e sipërmarrësve të dëgjohen drejtpërdrejt. Në këto takime ftohen edhe ekspertë nga Bashkimi Europian, të cilët u përgjigjen pyetjeve konkrete.

Turizmi dhe politika e vizave

Një nga çështjet më të ndjeshme lidhet me turizmin, veçanërisht me përafrimin e politikës së vizave të Malit të Zi me kërkesat e BE-së. Në kuadër të procesit të anëtarësimit, vendi po e përshtat regjimin e vizave me rregullat europiane, duke vendosur detyrimin e vizës për shtetasit e disa vendeve që më parë hynin pa vizë. Këto ndryshime mund të ndikojnë në flukset turistike dhe kërkojnë përshtatje nga operatorët e sektorit.

Gorčević thotë se autoritetet duhet të ulen me përfaqësuesit e hoteleve, të agjencive turistike dhe të bizneseve të tjera të sektorit për t'u shpjeguar si do të ndikojnë këto ndryshime në veprimtarinë e tyre pas anëtarësimit. Në të njëjtën kohë, Mali i Zi duhet të hartojë një strategji për të rritur praninë dhe promovimin e tij në tregun europian. Sipas saj, të gjitha këto çështje janë të ndërlidhura dhe kërkojnë që bizneset të mbështeten, por edhe që shqetësimet e tyre të dëgjohen me kujdes.

„Nuk do të thosha se bizneset tona janë plotësisht të përgatitura sot. Megjithatë, po punojmë hap pas hapi për të arritur këtë objektiv.”

Ministrja e përshkruan procesin si të ndarë në faza: fillimisht komunikimi dhe identifikimi i pyetjeve e sfidave me të cilat përballen bizneset, e më pas zgjidhja e tyre një nga një.

Përfitimet e pritshme nga Tregu i Vetëm

Sipas Gorčević, hyrja në Tregun e Vetëm Europian përbën një mundësi shumë të madhe për sipërmarrjet malazeze, por edhe për rajonin në tërësi. Si shembull, ajo përmend afërsinë gjeografike me Shqipërinë, e cila do t'u lejojë kompanive të të dy vendeve të përfitojnë nga lidhjet më të forta ekonomike pasi Mali i Zi të bëhet pjesë e tregut të përbashkët.

Për vetë Malin e Zi, anëtarësimi pritet të sjellë mundësi të reja investimi. Këto investime mund të nxisin prodhimin vendas, sidomos në bujqësi, duke u dhënë mundësi prodhuesve të rrisin prodhimin dhe shitjet.

„Jam e bindur se Tregu i Vetëm Europian do të ketë rëndësi të jashtëzakonshme, jo vetëm sepse do t'u mundësojë kompanive tona të zgjerohen në tregjet europiane, por edhe sepse do të nxisë lidhje më të forta mes bizneseve dhe investime brenda vetë Malit të Zi.”

Bashkëpunimi rajonal si parapërgatitje për BE-në

Lidhur me bashkëpunimin ekonomik mes vendeve të Ballkanit Perëndimor, ministrja e sheh Planin e Rritjes të Bashkimit Europian për rajonin si një shembull të mirë se si Komisioni Europian mund ta nxisë bashkëpunimin përmes nismave konkrete. Ky plan, sipas saj, i ka afruar vendet e rajonit për të punuar së bashku në disa projekte të rëndësishme.

Vendet kanë bashkëpunuar në kuadër të CEFTA-s dhe të nismës së Korridoreve të Gjelbra (Green Lanes). Aktualisht po punohet edhe për nismën „Roam Like at Home”, e cila synon heqjen e tarifave shtesë të roaming-ut në komunikimet celulare.

Gorčević thekson se këto nisma u japin qytetarëve dhe bizneseve mundësinë të shijojnë disa nga përfitimet e integrimit europian edhe para se vendet e tyre të bëhen anëtare të BE-së. Përfitime të tilla konkrete, sipas saj, janë jashtëzakonisht të rëndësishme për të gjithë rajonin dhe shpjegojnë pse të gjitha vendet synojnë të bëhen pjesë e Tregut të Vetëm Europian, një treg me rëndësi të madhe për bizneset dhe rritjen ekonomike, si për secilin vend veç e veç, ashtu edhe për Ballkanin Perëndimor në tërësi.

Ministrja e mbyll me një mesazh për rajonin: në fund të fundit, Mali i Zi dëshiron që i gjithë Ballkani Perëndimor të bëhet pjesë e Bashkimit Europian.

Çfarë mund të mësojë rajoni

Përvoja malazeze nxjerr në pah disa elemente që vlejnë edhe për vendet e tjera kandidate, përfshirë Shqipërinë:

  • Ritmi i negociatave varet nga kombinimi i vullnetit politik të brendshëm me klimën e favorshme për zgjerimin në nivel europian dhe me ndjekjen e metodologjisë së Komisionit Europian.
  • Përafrimi i legjislacionit është vetëm hapi i parë; gatishmëria reale e bizneseve kërkon informim, komunikim dhe asistencë teknike.
  • Dalja nga CEFTA pas anëtarësimit do të ndryshojë tregtinë rajonale, prandaj kompanitë që varen nga tregjet fqinje duhet të përgatiten që herët.
  • Rregullat e ndihmës shtetërore kufizojnë mbështetjen e drejtpërdrejtë financiare, ndaj vëmendja zhvendoset te përgatitja e projekteve për fondet e BE-së, si IPA dhe në të ardhmen fondet e kohezionit.
  • Sektorë si turizmi mund të preken drejtpërdrejt nga përafrimi i politikës së vizave dhe kërkojnë dialog të veçantë me operatorët.