Nga Morten Nyboe Tabor*
Lufta në Iran e ka përmbysur brenda natës panoramën ekonomike globale. Rrugët e furnizimit me naftë janë mbyllur dhe çmimet janë rritur ndjeshëm. Çdo bankë qendrore, ministri financash dhe parashikues ekonomik po përpiqet t’i përgjigjet së njëjtës pyetje: Çfarë ndodh më pas?
Por, përpara se të nxitojmë të prodhojmë shifra të reja, duhet të dimë me ç’lloj pasigurie po përballemi. A janë mjetet tona standarde të parashikimit në lartësinë e detyrës, apo ato ofrojnë një rehati të rreme?
Nga mesi i viteve 1980 deri në pandemi, ekonomia globale ishte jashtëzakonisht e qëndrueshme. Inflacioni ishte i ulët dhe i parashikueshëm. Bankat qendrore kishin objektiva të besueshëm. Zinxhirët e furnizimit funksiononin pa probleme. Marrëveshjet gjeopolitike, ndonëse kurrë statike, evoluonin gradualisht. Mekanizmat përmes të cilëve goditjet përhapeshin në ekonomi mbeteshin afërsisht të pandryshuara.
Në atë botë, qasja standarde ndaj parashikimit funksiononte mirë: të prodhohej një projeksion bazë i vetëm dhe ai të shoqërohej me një grafik që tregonte gamën e pasigurisë. Grafiku thoshte, në thelb: ne e dimë si funksionon ekonomia, thjesht nuk dimë shifrat e sakta. E ardhmja do t’i ngjante së shkuarës.
Ajo botë nuk ekziston më.
Pandemia tronditi zinxhirët e furnizimit në mënyra që asnjë model i pandryshueshëm nuk i kishte parashikuar. Rritja e inflacionit pas pandemisë ishte dështimi më i madh i parashikimit në bankat qendrore në dekada. Dhe tani, lufta në Lindjen e Mesme po shkakton tronditje në sektorin e energjisë.
Secila prej këtyre ngjarjeve nuk është thjesht një goditje e madhe që prek një sistem përndryshe të qëndrueshëm. Ato paralajmërojnë një ndryshim në mënyrën se si funksionon vetë sistemi.
Ekonomisti Frank Knight i kuptoi pasojat e këtij dallimi që në vitin 1921. Rreziku, argumentonte ai, është pasiguri që mund ta matësh: edhe pse nuk mund të parashikosh rezultatin, e njeh gamën e mundësive dhe mund t’u caktosh atyre probabilitete. Pasiguria e vërtetë, ajo që sot quhet pasiguri knightiane, është ndryshe: nuk mund t’i caktosh një probabilitet, sepse vetë situata mund të ndryshojë në mënyra që nuk i ke parë më parë. Ekonomia pëson zhvendosje strukturore që, pikërisht sepse janë vërtet të reja, përjashtojnë përdorimin e së shkuarës për të vlerësuar rezultatet e së ardhmes.
Lufta në Iran është një shembull i qartë. Ne e dinim se një konflikt në Lindjen e Mesme ishte i mundur, dhe krizat e mëparshme të naftës dhe rritjet e çmimeve të energjisë ofrojnë njëfarë orientimi për pasojat. Por kombinimi specifik i aktorëve, dinamikave të përshkallëzimit dhe pasojave për tregjet globale të energjisë nuk ka precedent, dhe pikërisht dallimet nga episodet e mëparshme janë ato që kanë më shumë rëndësi.
Një paraqitje grafike nuk mund ta përfshijë këtë. Ajo supozon se pasiguria e së ardhmes mund të matet përmes gabimeve të parashikimeve të së kaluarës.
Nëse nuk mund ta reduktojmë pasigurinë në një shpërndarje të vetme probabiliteti, çfarë duhet të bëjmë në vend të kësaj? Përgjigjja nuk është të heqim dorë nga parashikimi ekonomik dhe të kërkojmë një orakull. Është të ndryshojmë formatin.
Në vend të një skenari bazë të vetëm me një grafik, parashikuesit duhet të paraqesin një grup të vogël skenarësh, jo si një mbulim nga të gjitha anët, jo si zbukurim, por si arsyetim të strukturuar mbi të ardhme vërtet të ndryshme. Secili skenar duhet të përfshijë një narrativë që shpjegon logjikën ekonomike, një parashikim të kushtëzuar që tregon se çfarë pason nëse ai skenar materializohet, si edhe një përcaktim se cilat të dhëna hyrëse do ta zhvendosnin vlerësimin drejt një skenari apo tjetrit. Hartimi i skenarëve të mirë është pjesa e vështirë: ai kërkon gjykim praktik ekonomik, jo vetëm teknikë statistikore.
Për luftën në Iran, kjo mund të nënkuptojë dy ose tre skenarë. Në një skenar kufizimi, për shembull, konflikti mbetet i lokalizuar, ndërprerja e furnizimit me naftë është e përkohshme dhe çmimet e energjisë kthehen drejt niveleve të para luftës brenda pak muajsh. Në një skenar përshkallëzimi, lufta përhapet, infrastruktura energjetike dëmtohet, çmimet e naftës vendosen në nivele përherë më të larta dhe efektet e raundit të dytë mbi pagat dhe pritshmëritë për inflacionin ndryshojnë llogaritë e politikëbërësve, ose madje nxisin një ristrukturim themelor të tregtisë globale të energjisë.
Secili prej këtyre skenarëve nënkupton trajektore të ndryshme për inflacionin, normat e interesit dhe dinamikën e rritjes. Asnjë skenar bazë i vetëm me një paraqitje grafike nuk mund t’i përfshijë këto të ardhme cilësisht të ndryshme. Skenarët munden.
Disa nga bankat qendrore më të mëdha në botë tashmë po lëvizin në këtë drejtim, të nxitura nga mësimi i ashpër i rritjes së inflacionit pas pandemisë, e cila doli jashtë çdo grafiku në formë ventilatori që ato kishin publikuar. Analiza themelore e Ben Bernanke mbi Bankën e Anglisë rekomandoi heqjen dorë nga grafiqet dhe publikimin e skenarëve në vend të tyre.
Në mars, Banka Qendrore Europiane bëri pikërisht këtë, duke zëvendësuar grafiqet në formë ventilatori me tre skenarë alternativë dhe duke deklaruar shprehimisht se mjetet e saj standarde probabilistike nuk do të “jepnin një tregues të besueshëm të pasigurisë së lartë”. Siç e tha Presidentja e BQE-së, Christine Lagarde: “E gjejmë veten sërish në një botë tjetër, konturet e së cilës ende nuk janë të qarta.”
BQE-ja nuk është e vetme. Riksbank e Suedisë tani publikon skenarë alternativë pa u bashkëngjitur atyre probabilitete. Banka e Kanadasë ka shkuar edhe më tej, duke hequr dorë krejtësisht nga parashikimi i saj bazë në fillim të vitit 2025, kur asnjë projeksion i vetëm nuk ishte i besueshëm.
Mjetet për të parashikuar n një situatë pasigurie ekzistojnë. Skenarët nuk janë një zëvendësues i dorës së dytë për një parashikim të vetëm me grafik. Kur ekonomia po kalon ndryshime strukturore, ato janë një format aftë të përfaqësojë atë që mund dhe nuk mund të dimë për të ardhmen.
Në një botë në ndryshim, besueshmëria nuk vjen nga të qenët gjithmonë i saktë, sepse askush nuk do të jetë. Ajo vjen nga të qenët transparent për të ardhmet e mundshme që i konsideron të rëndësishme, nga përshtatja e këndvështrimeve teksa mbërrijnë të dhëna të reja dhe nga veprimi sipas asaj që ke deklaruar më parë, kur materializohet një skenar i caktuar.Ndërsa disa banka qendrore kanë treguar rrugën, një pjesë e madhe e profesionit të parashikimit, si edhe teoria ekonomike që e mbështet atë, ende mbështeten te skenarët bazë të vetëm që e trajtojnë të ardhmen si një kopje probabilistike të së shkuarës. Por kur struktura e ekonomisë ndryshon në mënyra të paparashikueshme, parashikuesit duhet të pranojnë se shumë të ardhme janë të mundshme. Përgjigjja e duhur ndaj pasigurisë nuk janë grafiqet, por skenarët që e marrin seriozisht faktin se ne mund të dimë vetëm që bota ka ndryshuar, jo se si.
* Morten Nyboe Tabor është Bashkëthemelues dhe Drejtor i Qendrës INET për Pasigurinë Knightiane.
Të drejtat e autorit: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
Postimi ” A është ende i mundur parashikimi ekonomik? ” eshte marre nga Revista Monitor.
