Flet Laert Dogjani, ekspert energjie
Rritja e çmimeve të karburanteve dhe energjisë në bursat e huaja pritet të shkaktojë sërish rritje zinxhir të çmimeve për shumë sektorë të ekonomisë, sipas ekspertit të sektorit energjetik Laert Dogjani. Si pasojë, do të shkaktojnë inflacion, i cili duhet të luftohet me rritje të normës bazë nga Banka Qendrore.
Për të shmangur rritjen e papërballueshme të çmimeve, zoti Dogjani, propozon 13 masa për të mbajtur në kontroll çmimet e karburanteve dhe energjisë, duke e vënë theksin te rëndësia e rezervës fizike të naftës në sasinë e 180 mijë tonëve, diversifikimit të furnizimit dhe zhvillimit të energjive të rinovueshme për të përballuar skenarët më të keq ekonomikë.
Zoti Dogjani a parashikoni të ketë rritje të mëtejshme të çmimeve të karburanteve dhe energjisë, për shkak të fillimit të Luftës në Lindjen e Mesme dhe si pritet të reflektohet kjo në tregun vendas të pakicës (në vlera rritjeje)?
Luhatja e çmimeve do të ndjekë ecurinë e luftës në Lindjen e Mesme. Të gjitha konfliktet në vendet prodhuese të naftës shkaktojnë rritje të çmimeve të saj. Në këtë fazë të konfliktit është e vështirë ta parashikosh si do të zhvillohet ai. Konflikti i parë me Iranin zgjati vetëm 12 ditë, me ndikim të ulët në tregje. Këtë herë, tregjet “mendojnë” ndryshe.
Në të njëjtën kohë, presidenti Donald Trump u shpreh që lufta është afër fundit, duke shkaktuar menjëherë rënie të çmimeve në nivelin 88 USD/fuçi. Në terma afatmesëm, vështirë se lufta do të zgjasë me muaj për shkak se në nëntor 2026, janë zgjedhjet e mes-sezonit dhe me siguri që presidenti Donald Trump do të dojë që gjithçka të ketë përfunduar shumë përpara asaj date.
Por është e sigurt që luhatjet nga dita në ditë do të jenë tepër të mëdha, siç vumë re lëvizjet 20% dhe 10% më datë 9 dhe 10 mars.
Për këtë arsye, shtetet serioze dhe vetë Bashkimi Europian vendos detyrim për ruajtjen e depozitave fizike të paprekshme prej 90 ditësh konsum nafte për vendet anëtare — Direktiva 2009/119/EC — të cilën kemi detyrimin që ta kishim zbatuar që prej vitit 2012 si nënshkrues të Traktatit të Energjisë.
Këto depozita kanë funksion të sigurisë energjetike dhe të sheshimit të goditjeve që pësojnë tregjet pikërisht gjatë ngjarjeve të tilla.
Në këtë situatë që ndodhet vendi, kur nuk prodhohet naftë për përdorim konsumi, por importohen, kryhen importe energjie, si do të ndikojë te konsumatori rritja e çmimeve të energjisë dhe karburanteve në bursat e huaja?
Terma si “siguri energjetike” apo “rezerva të detyrueshme” shpesh të kujtojnë terma të viteve para ’90. Por në fakt këto janë mekanizma që përdorin edhe vetë SHBA-ja dhe BE-a. Rezerva të ngjashme mbajnë edhe bankat qendrore si Banka e Shqipërisë siç demonstrohet nga rezerva valutore që duhet të sigurojë 90 ditë importe.
Disa sektorë si energjia por dhe furnizimi me ushqim janë tepër jetikë dhe strategjikë për t’ju lënë vetëm mekanizmave të tregut të lirë, sidomos në sektorë që gëzojnë njëfarë monopoli në zinxhirët e furnizimit siç është ai i naftës dhe nënprodukteve të saj.
Nafta dhe gazi janë produkt energjie, por dhe lëndë e parë për nënprodukte si plehrat kimikë dhe të tjerë. Kjo shkakton rritje zinxhir për shumë sektorë të ekonomisë që pastaj shkakton inflacion i cili duhet të luftohet me rritje të normës bazë nga Banka Qendrore.
Të gjitha këto mund të shkaktojnë rënie ekonomike dhe stagflacion (inflacion + rënie ose stanjacion ekonomik) në raste krize të naftës nëse nuk adresohen menjëherë. Produktet e energjisë gjithashtu në fare pak muaj konvergjojnë drejt të njëjtit çmim për /këh duke qenë se energjia konvertohet dhe nuk humbet.
Padijenia për këtë çështje shpjegon pse disa politikanë bënin habi me rritjen e çmimit të druve të zjarrit gjatë luftës në Ukrainë.
Çfarë masash rekomandoni që duhet të merren që konsumatori të mos e ndiejë rritjen e çmimeve të karburanteve? A duhet të bëhen ulje taksash për kompanitë e importit të karburanteve, subvencione apo ngritje të bordit siç ndodhi në 2022 etj.?
Kriza e shkaktuar nga lufta në Iran ka dy komponentë: 1) përfshirjen e vendeve prodhuese; 2) bllokimin e rrugëve të kalimit të naftës (zinxhirët e furnizimit). Kudo në Bashkimin Europian bien dakord që:
1) duhet të furnizohemi nga vende të qëndrueshme dhe demokratike pavarësisht se çmimet e tyre mund të jenë pak më të larta;
2) duhet të shkurtojmë zinxhirët e furnizimit duke prodhuar vetë, sidomos energji të rinovueshme. Në rastin e Shqipërisë jemi të bekuar, përveç energjive të rinovueshme mund të prodhojmë vetë edhe naftë dhe gaz.
Masat që mund të marrim janë disa lloje dhe duhet të ndikojnë të gjithë sektorët ekonomikë në mënyrë që të jemi të përgatitur për skenarin më të keq, zgjatjen e luftës dhe rritjen e presioneve stagflacioniste.
Masat e detyrueshme për shkak të integrimit në BE:
1.Të fillojë menjëherë puna për krijimin e depozitave për 90 ditë importe (rreth 180 mijë tonë)
2.Të zbatohen direktivat për bio-karburantet Reg: 2003/30/EC, 2009/28/EC dhe 2018/2001/EC (RED II)
3.Të zbatohen reformat e Planit të Rritjes dhe Agjendës së Reformave me BE (EU) 2024/1449. Jemi në performancë gjysmake dhe më keq nëse konsiderojmë objektivat e parealizuar deri në Dhjetor ’25. Sa për shembull, zgjidhja e problemit të pronës do të shtonte pikë % në rritjen ekonomike.
Këto shkaktojnë rritje të kostove në afatshkurtër por jemi të detyruar për shkak të integrimit në BE i cili na mundëson fonde dhe grante shumë më të mëdha se këto kosto afatshkurtra. Nëse do të kishim 90 ditë depozita nafte, sezoni turistik veror mund të ishte furnizuar me çmime 160 lekë/litër duke na dhënë avantazh të dukshëm ndaj fqinjëve.
4.Të ndërtohen TEC-e me gaz për të furnizuar me energji jashtë orareve kur janë në prodhim fotovoltaikët.
5.Të rikthehet Bordi i Transparencës, por me mbikëqyrje të fortë publike. Në analizën time për Monitor, tregon se ka pasur efekt deri diku pozitiv në uljen e luhatjeve dhe reflektimin e tregut botëror në fazën fillestare të tij. Kjo fare mirë, mund të jetë pasojë e vendimeve të gabuara në blerje nga grosistët e naftës.
6.Të përshpejtohen zbatimet e licencave të prodhimit të elektricitetit nga era.
7.Të përshpejtohet ndërlidhja me HVDC me Italinë pasi prodhimi nga fotovoltaikët ka arritur ngopjen.
8.Të bëhet tender ndërkombëtar për fabrikë plehrash kimikë dhe depozitë gazi në Dumre.
9.Të përshpejtohet puna për përfundimin e Aeroportit të Vlorës.
10.Të lejohet ndërtimi i hidrocentraleve në Vjosë.
11.Të bëhet maksimumi për kualifikim në Botërorin 2026. Do të mundësonte +0.6% pikë rritje në PBB dhe do t’i jepte oksigjen ndërtimit, turizmit dhe RE-së të cilët tani janë në fund të ciklit rritës 12-vjeçar.
12.Të bëhet tender ndërkombëtar për nxjerrje dhe rafinim të naftës. Prodhimi në Patos-Marinzë është ndërprerë në periudhën më fitimprurëse.
13.Të zgjidhen problemet strukturore të bujqësisë: pronësia, siguracioni sipas modelit të SHBA-së dhe Turqisë, ujitja dhe kullimi.
Vjet gati 1 miliard euro buxhet nuk u shpenzua për investime kapitale. Borxhi po ashtu është në nivele të ulëta historike. Kështu që paratë ekzistojnë për të zbatuar shumicën e këtyre masave. IHD mund të shfrytëzohen për sektorë ku kemi ekspertizë të mangët. Shumë nga këto investime më lart mund të mos miratoheshin dhe financoheshin në periudha të “qeta” në tregjet botërore kështu që tani është momenti për të lëvizur.
Lexoni edhe:
Në “luftë” me … çmimet, rreziku i një vale të re inflacioni të importuar edhe në Shqipëri
Postimi ” Propozimi i 13 masave për të mbajtur në kontroll çmimet e karburanteve dhe energjisë ” eshte marre nga Revista Monitor.
