Nga Ana Milosavljević*, Serbi
Qeveria e Serbisë ka vepruar shpejt për të zbutur ndikimin e goditjes globale energjetike të shkaktuar nga lufta në Iran, duke marrë vlerësime të rralla edhe nga kritikët e saj. Megjithatë, ekspertët paralajmërojnë se këto masa mund vetëm të vonojnë, jo të parandalojnë efektet e krizës. Ndërsa zgjedhjet po afrohen dhe tensionet politike mbeten të larta, momenti aktual ngre një pyetje më të gjerë: çfarë tregon kjo krizë për modelin ekonomik të Serbisë dhe sa i qëndrueshëm është ai?
Edhe përpara se lufta të ndërpriste rrjedhat e naftës, jeta në Serbi nuk ishte aspak e qetë. Për gjashtëmbëdhjetë muajt e fundit, protestat kundër qeverisë kanë ndërprerë jetën e përditshme dhe kanë përfaqësuar krizën më të rëndë të legjitimitetit për Partinë Përparimtare Serbe në pushtet. Megjithatë, edhe disa nga kritikët më të ashpër të qeverisë kanë përshëndetur masat e saj në përgjigje të krizës aktuale.
Stefan Mariç, studiues ekonomik në Institutin për Demokraci Ekonomike të Serbisë, ishte një prej tyre, duke e quajtur “të pabesueshme” që edhe ai po lavdëronte reagimin e shpejtë të qeverisë. Krahasuar me atë që ai e përshkroi si një reagim pothuajse inekzistent gjatë krizës energjetike në periudhën e pandemisë së Covid-19, ai tha se masat aktuale ofrojnë lehtësim të ndjeshëm për qytetarët.
Që nga shpërthimi i luftës në Iran, çmimet e naftës në Serbi janë rritur me 17 dinarë për litër (rreth 0.15 €), ndërsa benzina është rritur me 10 dinarë për litër (rreth 0.09 €). Këto rritje relativisht të kufizuara janë rezultat i masave qeveritare që, sipas ekspertëve, kanë përthithur goditjen fillestare. Masat përfshijnë uljen e akcizave me 25%, kufizimin e eksportit të derivateve, hedhjen në treg të një pjese të rezervave dhe kontrollin administrativ të çmimeve.
Dr. Dmitry Pozhidaev, anëtar i Shoqatës Shkencore të Ekonomistëve të Serbisë dhe konsulent për Fondin e Zhvillimit të Kapitalit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara, iu referua të dhënave të inflacionit për të treguar se këto masa po funksionojnë.
Sipas Entit Statistikor të Republikës së Serbisë, çmimet e konsumit në shkurt 2026 u rritën vetëm me 0.5% krahasuar me janarin. Për muajin mars norma e inflacionit arriti 2.8%. Krahasuar me muajin shkurt 2026 inflacioni u rrit me 0.3%.
Përveç kësaj, qeveria serbe siguroi edhe një zgjatje tremujore të kontratës së gazit me Rusinë. Megjithatë, natyra afatshkurtër e kësaj marrëveshjeje pasqyron tensionet më të gjera gjeopolitike që formësojnë sektorin energjetik të Serbisë. Presidenti Aleksandar Vuçiç është përballur me presion në rritje pas sanksioneve të SHBA-së ndaj kompanisë së naftës NIS, në pronësi shumicë ruse, pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për të kufizuar ndikimin rus dhe për të riformësuar balancat energjetike në rajon. Edhe pse Rusia ra dakord në fillim të vitit 2026 të shesë aksionet e saj te kompania hungareze MOL, marrëveshja ende nuk është përfunduar.
Dr. Sreçko Gjukiç, ish-ambasador dhe anëtar i Forumit për Marrëdhënie Ndërkombëtare, argumenton se vonesat janë strategjike. “Serbia varet plotësisht nga NIS. Pa të, nuk kemi benzinë vendase, as naftë. Jemi në një problem të madh. Rusia e di shumë mirë këtë dhe vepron në përputhje me interesat e saj.”
Ndërkohë, qeveria serbe ka zgjatur kontrollin e çmimeve deri në mesin e gushtit. Kur u pyet se sa mund të zgjasin këto masa, Dr. Gjukiç tha se kohëzgjatja e tyre do të varet kryesisht nga kalkulimet politike.
Në vjeshtën e vitit 2025, Presidenti Vuçiç njoftoi se do të shpallte zgjedhje parlamentare në vitin 2026, duke iu përgjigjur kërkesave të protestuesve për zgjedhje të parakohshme. Sipas Gjukiç, koha e këtyre zgjedhjeve ka të ngjarë të përcaktojë se sa gjatë qeveria do të mbajë masat ekonomike afatshkurtra. “Për momentin, situata mund të duket e favorshme, pa ndikim të menjëhershëm në standardin e jetesës, por mbetet shumë e pasigurt dhe qëndron mbi ne si shpata e Damokleut”, paralajmëron ai.
Vetë Presidenti Vuçiç ka pranuar kufijtë e qasjes aktuale. “Ne po luftojmë dhe falë qytetarëve të Serbisë që kanë besuar në një punë të përgjegjshme dhe të përkushtuar, po arrijmë të qëndrojmë edhe për pak kohë. Megjithatë, nuk ka dyshim se do të përballemi me një krizë të rëndë”, tha ai. “Rreziku më i madh është një rritje e inflacionit. Do të ndërmarrim masa të forta ndaj tregtarëve dhe kujtdo që përpiqet të përfitojë nga kjo situatë.”
Ndërsa Mariç vlerësoi masat emergjente të shtetit, ai theksoi se ato kanë edhe koston e tyre. “Akcizat mbi naftën përbëjnë më shumë se 10% të të ardhurave totale publike të Serbisë. Ulja e tyre do të thotë reduktim i buxhetit shtetëror, i cili duhet kompensuar me ulje të shpenzimeve. Kjo rrezikon sektorë thelbësorë si arsimi, shërbimet sociale dhe shëndetësia”, tha ai. Ai shtoi se rritja e deficitit buxhetor rrit rrezikun e zgjerimit të borxhit publik, me norma të larta interesi në një klimë frike për një krizë të ngjashme me atë të vitit 2008.
Dr. Pozhidaev ndan këto shqetësime, duke paralajmëruar se sa më gjatë të zgjasë lufta në Iran, aq më i lartë është rreziku që ndërprerjet energjetike të ngadalësojnë tregun e Bashkimit Europian, ku eksportohen pothuajse dy të tretat e mallrave serbe. “Në atë rast, nuk do të flisnim vetëm për karburant më të shtrenjtë dhe fatura më të larta, por edhe për rënie të prodhimit, pushime nga puna dhe mbyllje fabrikash në sektorët e orientuar drejt eksportit. Vetëm në industrinë përpunuese punojnë rreth 486,000 punëtorë”.
Përballë këtij skenari, ekspertët theksojnë nevojën për diversifikimin e rrugëve dhe burimeve të energjisë. Megjithatë, këto strategji kanë kufizimet e tyre.
Rrugë të reja gazi janë në zhvillim në Serbi, përfshirë lidhje me Rumaninë dhe Maqedoninë e Veriut, si dhe një rrugë të mundshme drejt Hungarisë që do të lidhej me tubacionin rus Druzhba. Sipas Dr. Pozhidaev, diversifikimi i burimeve të energjisë nuk duhet idealizuar, pasi “ato mund të zgjerojnë zgjedhjet, por shpesh vijnë me kosto më të larta dhe një lloj të ri varësie të jashtme.”
Përpjekjet për diversifikim përballen me kufizime të ngjashme. Serbia ka potencial të kufizuar për energji diellore dhe të erës dhe gjithnjë e më shumë po i drejtohet energjisë bërthamore si alternativë. Në vitin 2024, qeveria hoqi një ndalim disa dekadash dhe filloi të eksplorojë bashkëpunimin me kompaninë franceze EDF për një program civil bërthamor.
Në vend që të kërkojë investime të huaja, Mariç beson se zgjidhja qëndron në bashkëpunimin rajonal. “Ne jemi vende të vogla individualisht, por nëse investojmë së bashku në energji të rinovueshme, çdo shtet mund të përfitojë nga energjia e lirë dhe e qëndrueshme.” Ai shpreh keqardhje që një qasje e tillë anashkalohet nga “liderët nacionalistë” në rajon në favor të “lojërave politike.”
Megjithatë, Dr. Pozhidaev i konsideron këto alternativa të pamjaftueshme për të mbrojtur ekonominë serbe nga kriza si kjo aktuale. Duke qenë e orientuar drejt eksporteve, ekonomia mbetet e ndjeshme, pavarësisht portofolit energjetik.
Në këtë kuptim, kriza aktuale përbën një pikë kthese për Serbinë dhe vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor, ekonomitë e të cilave mbështeten kryesisht në fuqi punëtore të lirë, energji të importuar dhe varësi nga disa tregje të jashtme.
“Nëse Serbia dëshiron një model rritjeje më të qëndrueshëm, duhet të ndërtojë një komponent më të madh vendas në prodhim, eksporte teknologjikisht më të avancuara, një treg të brendshëm më të fortë dhe një bazë energjetike më të qëndrueshme”, thotë Dr. Pozhidaev.
Megjithatë, ndërsa zgjedhjet afrohen, fokusi politik i qeverisë dhe protestuesve mbetet në objektiva afatshkurtër, duke lënë të pazgjidhura çështjet më të thella strukturore të modelit ekonomik të Serbisë.
*Ana Milosavljević është një gazetare e pavarur me bazë në Beograd, e cila raporton mbi politikat ekonomike, çështjet e punës dhe politikën rajonale në Ballkanin Perëndimor. Shkrimet e saj janë botuar në media si The Guardian dhe media të rajonit.
Ky artikull u shkrua posaçërisht për revistën Monitor në Shqipëri, në kuadër të projektit #SustainMedia, të financuar nga GIZ.
Postimi ” Një krizë e shtyrë: Çfarë zbuloi lufta në Iran për modelin ekonomik të Serbisë ” eshte marre nga Revista Monitor.
