Kriza klimatike: OKB paraqet planin e zgjidhjeve për tranzicionin drejt energjisë së pastër

Në një fjalim të rëndësishëm  gjatë Javës së Veprimit Klimatik në Londër, kreu i OKB-së António Guterres u bëri thirrje kompanive të inteligjencës artificiale të “bëjnë transparencë” mbi ndikimin e plotë mjedisor të qendrave të të dhënave, për sa i përket gjurmës së tyre të karbonit, ujit dhe tokës.

Sekretari i Përgjithshëm theksoi gjithashtu se si varësia e botës nga nafta po nxit si krizën klimatike, ashtu edhe një krizë të sovranitetit energjetik; kjo e fundit lidhet me ndërprerjet masive të transportit detar në Ngushticën e Hormuzit dhe luftën që përfshin Iranin, Izraelin dhe Shtetet e Bashkuara.

“Këto kriza mund të duken të ndara, por ato kanë të njëjtin burim shkatërrues: lëndët djegëse fosile. Dhe kërkojnë të njëjtën përgjigje: një tranzicion të shpejtë dhe të drejtë drejt energjisë së pastër, si dhe një rritje të fuqishme të përshtatjes, reziliencës dhe drejtësisë klimatike për ata që tashmë po përballen me dëmet klimatike,” tha z. Guterres, duke bërë thirrje për udhëheqje politike për të çuar përpara ndryshime globale të ngjashme me ato që u kërkuan për heqjen nga përdorimi të benzinës me plumb dhe ndalimin e kimikateve që krijuan vrimën në shtresën e ozonit.

Shkurt: plani i OKB-së për pavarësi energjetike

Ulja e shpejtë e emetimeve: emetimet duhet të arrijnë kulmin tani dhe të shkojnë drejt zeros neto deri në vitin 2050, përfshirë përmes një nisme globale për të frenuar ndotjen nga metani.

Përshpejtimi i energjisë së pastër: rritja e burimeve të rinovueshme duhet të vazhdojë, subvencionet për projektet e lëndëve djegëse fosile duhet të përfundojnë dhe fitimet nga lëndët djegëse fosile duhet të taksohen për të mbështetur komunitetet e cenueshme dhe tranzicionin energjetik.

Pastrimi i IA-së: kompanitë e mëdha të IA-së duhet të detyrohen të publikojnë ndikimin mjedisor të qendrave të tyre të të dhënave dhe t’i furnizojnë ato me energji të rinovueshme deri në vitin 2030.

Sigurimi i një tranzicioni të drejtë: kalimi drejt energjisë së pastër duhet të krijojë vende pune, të mbështesë komunitetet dhe të sjellë përfitime zhvillimore për vendet në zhvillim.

Forcimi i reziliencës klimatike: duhet të rriten investimet në përshtatje, sisteme të paralajmërimit të hershëm dhe masa të tjera për të mbrojtur njerëzit më të cenueshëm ndaj ndikimeve klimatike.

Zhbllokimi i financimit të drejtë: duhet të zgjerohet financimi i përballueshëm për vendet në zhvillim që të investojnë në energji të pastër, përshtatje klimatike dhe zhvillim të qëndrueshëm.

Mbrojtja e shkencës dhe së vërtetës: duhet të forcohet besimi në shkencë, të luftohet dezinformimi klimatik dhe të mbrohen gazetarët mjedisorë dhe mbrojtësit e të drejtave të njeriut.

Pikat kritike të Tokës

Kanë kaluar më shumë se dhjetë vjet që kur udhëheqësit botërorë ranë dakord në Paris të kufizonin rritjen e temperaturës globale në 1.5°C mbi nivelet para-industriale — një shfaqje e jashtëzakonshme e unitetit ndërkombëtar, e udhëhequr nga OKB-ja. Sot, megjithëse ajo Marrëveshje mbetet në fuqi — dhe pavarësisht tërheqjes zyrtare të SHBA-së për herë të dytë në janar të këtij viti — shkencëtarët e mbështetur nga OKB-ja paralajmërojnë se temperaturat mesatare vjetore ka gjasa ta tejkalojnë këtë prag në vitet e ardhshme.

“Çdo fraksion i një grade ka rëndësi,” këmbënguli Sekretari i Përgjithshëm, duke paralajmëruar për dëme të pakthyeshme ndaj shkëmbinjve koralorë që nuk mund të mbijetojnë në ujëra tepër të ngrohta, për shkrirjen e shtresave të akullit që kërcënojnë të riformësojnë vijat bregdetare dhe të zhvendosin miliona njerëz, si dhe për mundësinë reale që disa shtete të vogla ishullore të zhduken nën dallgë.

Përballë këtij skenari ekzistencial, “detyra para nesh është të kufizojmë rreptësisht tejkalimin, të shkurtojmë kohëzgjatjen e tij dhe t’i ulim temperaturat nën 1.5°C sa më shpejt që të jetë e mundur”, theksoi z. Guterres.

‘Nëna e të gjitha goditjeve energjetike’

Ndërsa theksoi se “çdo marrëveshje paqeje është e mirëpritur dhe do të sillte lehtësim shumë të nevojshëm”, duke iu referuar një ndërprerjeje 60-ditore të armiqësive për të mundësuar vazhdimin e bisedimeve iraniano-amerikane në Zvicër, kreu i OKB-së vuri në dukje se kriza në Lindjen e Mesme kishte shkaktuar “nënën e të gjitha goditjeve energjetike”, të krahasueshme me ndërprerjen e furnizimit me naftë në vitet 1970 dhe pushtimin e plotë rus të Ukrainës.

Sado e dëmshme të ketë qenë lufta në Lindjen e Mesme për vendet shumë të industrializuara, Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së këmbënguli se vendet në zhvillim janë goditur edhe më rëndë:

“Është një goditje borxhi, një goditje ushqimore, një goditje zhvillimi”, i tha ai audiencës në Londër.

Një e ardhme e drejtë nga burimet e rinovueshme

“Lajmi i mirë është se — ndryshe nga çdo krizë e mëparshme energjetike — tani kemi një rrugëdalje të qartë, një rrugëdalje të pastër,” vijoi Sekretari i Përgjithshëm.

Ai vuri në dukje se që nga viti 2010, kostoja e energjisë diellore ka rënë me pothuajse 90 për qind, ajo e energjisë së erës në tokë me më shumë se 70 për qind, ndërsa ruajtja në bateri me 95 për qind.

Burimet e rinovueshme kanë shmangur më shumë se emetimet vjetore të dioksidit të karbonit të SHBA-së, BE-së dhe Japonisë së bashku, tha z. Guterres, duke shtuar se investimet në energji të pastër tashmë tërheqin pothuajse dy herë më shumë fonde se lëndët djegëse fosile.

“Nuk ka embargo ndaj dritës së diellit dhe nuk ka bllokada ndaj erës,” tha ai.

Një plan me shtatë pika për pavarësi energjetike

Si pjesë e planit të Sekretarit të Përgjithshëm për një shkëputje të pastër nga lëndët djegëse fosile, ai përvijoi shtatë hapa kryesorë:

1: Emetimet duhet të arrijnë kulmin menjëherë dhe të bien ndjeshëm gjatë kësaj dekade, duke arritur zero neto deri në vitin 2050. Grupi G20 i vendeve të pasura “duhet të udhëheqë”, pasi është përgjegjës për rreth 80 për qind të emetimeve globale, tha z. Guterres. Masat ambicioze përfshijnë një Thirrje Globale për Veprim mbi Metanin, për të reduktuar emetimet e këtij gazi që mban rreth 80 herë më shumë nxehtësi se dioksidi i karbonit, por që shpërbëhet në atmosferë brenda vetëm një ose dy dekadash.

“Bota e hoqi nga përdorimi benzinën me plumb. Ne eliminuam kimikatet që dëmtonin ozonin. Ndotja nga metani duhet të jetë e radhës,” theksoi kreu i OKB-së.

2: Projektet e energjisë së pastër duhet të promovohen dhe subvencionet publike për projektet e reja të lëndëve djegëse fosile duhet të hiqen. “Tetë kompanitë më të mëdha të lëndëve djegëse fosile raportuan se kishin përfituar 6.5 miliardë dollarë shtesë vetëm në tremujorin e parë të këtij viti… U bëj thirrje qeverive t’i taksojnë ato” për të ndihmuar familjet dhe komunitetet e cenueshme dhe për të përshpejtuar kalimin drejt energjisë së pastër dhe të përballueshme, tha z. Guterres.

3: Çdo kompani e madhe e IA-së duhet të “matë dhe të publikojë ndikimin e plotë mjedisor” të qendrave të të dhënave: gjurmën e tyre të karbonit, ujit dhe tokës — dhe të angazhohet që çdo qendër të dhënash të furnizohet me energji të rinovueshme deri në vitin 2030. Sot, qendrat e të dhënave të IA-së konsumojnë tashmë më shumë energji elektrike se shumica e vendeve; “ka ardhur koha të bëhet transparencë”, vuri në dukje kreu i OKB-së.

Deri në vitin 2030, qendrat e të dhënave të IA-së mund të përdorin aq ujë sa do të mjaftonte për të plotësuar nevojat bazë të të gjithë 1.3 miliardë banorëve të Afrikës nën-Sahariane për një vit të tërë, tha kreu i OKB-së.

4: “Jo më nxjerrje pa zhvillim:” Z. Guterres bëri thirrje për mbështetje më të madhe për kalimin drejt energjisë së pastër në një mënyrë që u sjell përfitime punëtorëve dhe komuniteteve kudo, si dhe vendeve në zhvillim, i shtyrë përpara nga Konferenca e OKB-së për Klimën — COP31 — në Turqi. “Vetë tranzicioni nuk vihet më në dyshim,” theksoi ai, duke shtuar: “Ai do të jetë ose i menaxhuar ose kaotik, i drejtë ose i pabarabartë, burim stabiliteti ose ndarjeje më të madhe; dhe këto zgjedhje janë ende në duart tona.”

5: Të mbrohen ata që janë më të rrezikuar nga kaosi klimatik duke i ndihmuar të përshtaten, sepse kjo “shpëton jetë, mbron shtëpi dhe komunitete, ndihmon ekonomitë të përballojnë goditjet dhe mban shoqëritë të bashkuara”, këmbënguli Sekretari i Përgjithshëm. Sistemet e emergjencës duhet të vendosen përpara se goditjet të shndërrohen në katastrofa humanitare dhe ekonomike, shtoi z. Guterres. Në të njëjtën kohë, vendet e zhvilluara duhet të përmbushin “angazhimin e tyre të kahershëm për të dyfishuar financimin për përshtatjen, me një trajektore të qartë drejt trefishimit të tij”, tha ai.

6: Të mbështetet financimi i drejtë për të ndihmuar heqjen graduale të lëndëve djegëse fosile dhe tranzicionin e gjelbër në shkallë të gjerë dhe me shpejtësi: sepse shumë vende në zhvillim përballen me kosto huamarrjeje dy deri në tre herë më të larta se ekonomitë më të pasura.

“Vendet e pasura me potencial të rinovueshëm po mbahen jashtë revolucionit të energjisë së pastër,” theksoi kreu i OKB-së, duke iu referuar vendeve afrikane që marrin vetëm dy për qind të investimeve globale në energji të pastër, edhe pse zotërojnë 60 për qind të burimeve më të mira diellore në botë.

Z. Guterres theksoi kapacitetin shtesë të huadhënies prej 600–800 miliardë dollarësh të bankave shumëpalëshe të zhvillimit, si Banka Botërore. Ky kapacitet duhet të përdoret “agresivisht” për të financuar infrastrukturën e së ardhmes dhe përshtatjen klimatike, së bashku me masa të tjera investimi, si taksimi i sektorëve me emetime të larta, tha ai.

Po aq e rëndësishme është që “vendet e zhvilluara duhet të mbajnë premtimet e tyre”, përfshirë mbështetjen për Fondin për Reagimin ndaj Humbjeve dhe Dëmeve dhe Fondin e Gjelbër për Klimën, vijoi Sekretari i Përgjithshëm, duke vënë në dukje se 300 miliardë dollarët e premtuar për vendet në zhvillim duhet të jepen, së bashku me hapa konkretë për të mobilizuar 1.3 trilion dollarë në vit deri në vitin 2035.

7: Së fundi, Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së kërkoi mbështetje për shkencën si themel i së vërtetës dhe i sistemeve të paralajmërimit të hershëm — si dhe për të luftuar të pavërtetat klimatike, pasi “dezinformimi po përhapet qëllimisht për të vonuar veprimin klimatik, për të forcuar interesat e ngushta dhe për të gërryer besimin”.

Mbrojtësit e të drejtave të njeriut dhe gazetarët që raportojnë për klimën dhe mjedisin duhet të mbrohen, ndërsa besimi në prova dhe institucione duhet të forcohet, këmbënguli z. Guterres, duke iu referuar Nismës Globale për Integritetin e Informacionit mbi Ndryshimet Klimatike, të udhëhequr nga OKB-ja, UNESCO dhe Brazili në mbështetje të këtij qëllimi.

Një paralajmërim nga pemët e Kew-it

Duke marrë më vonë gjatë ditës Medaljen Ndërkombëtare Kew, Sekretari i Përgjithshëm i bëri nderime Kopshteve Mbretërore Botanike si një qendër globale e shkencës dhe ruajtjes së natyrës, ndërsa paralajmëroi se kriza klimatike tashmë po ndikon në botën natyrore. Duke përmendur humbjen e më shumë se 400 pemëve në Kew gjatë thatësirës së vitit 2022 dhe rreziqet në rritje me të cilat përballen shumë prej specieve të tij, ai tha se fati i natyrës dhe i njerëzimit janë të pandashëm.

Kreu i OKB-së theksoi se përfundimi i varësisë nga lëndët djegëse fosile dhe përshpejtimi i kalimit drejt energjisë së rinovueshme duhet të ecin krah për krah me mbrojtjen e pyjeve, rikthimin e ekosistemeve të degraduara, mbrojtjen e oqeaneve dhe mbrojtjen e shkencës. “Kur kriza klimatike prek pemët madhështore të Kew-it, ky është një paralajmërim për të gjithë ne,” tha ai, duke bërë thirrje për investime më të mëdha në zgjidhje të bazuara në natyrë për të ndihmuar në sigurimin e një të ardhmeje më të sigurt dhe më të qëndrueshme për njerëzit dhe planetin.