Naida Kurdija*, Bosnia and Herzegovina
Megjithëse Bosnjë-Hercegovina nuk blen drejtpërdrejt naftë nga Irani, zhvillimet në tregjet globale ndikojnë edhe mbi ecurinë e tregut vendas.
Në zinxhirët e furnizimit të lidhur ngushtë mes tyre, edhe çrregullimet më të vogla mund të sjellin pasoja ekonomike shumë më të mëdha nga sa pritet, duke shkaktuar vonesa në dërgesa, rritje të kostove të logjistikës dhe, në fund, shtrenjtim të çmimeve. Pikërisht përmes blerjes së produkteve të karburanteve, çmimet e të cilave ndjekin luhatjet e tregjeve ndërkombëtare, po rriten edhe çmimet e benzinës dhe naftës në Bosnjë-Hercegovinë, duke e bërë situatën e përgjithshme tejet të pasigurt.
Për vende si Bosnjë-Hercegovina, ku transporti dhe tregtia janë të lidhura ngushtë me tregjet e Bashkimit Europian, këto ndryshime ngrenë pikëpyetje të rëndësishme për lëvizshmërinë e fuqisë punëtore, konkurrueshmërinë dhe qëndrueshmërinë afatgjatë të modeleve ekzistuese të tregtisë.
Kjo krizë nxjerr në pah një zhvendosje më të thellë strukturore, pasi në kushtet e tensioneve gjeopolitike tregjet po i japin gjithnjë e më shumë vlerë qëndrueshmërisë, ndërsa ndëshkojnë ekspozimin ndaj rrezikut.
Ndonëse mbeten të fortë në afat të gjatë, sektorët e teknologjisë dhe luksit bëhen më të brishtë në afat të shkurtër, ndërsa energjia dhe lëndët e para marrin sërish një rol kyç strategjik.
Masat për zbutjen e pasojave mbeten pezull?
Ditët e fundit, çmimet e karburanteve në kryeqytet kanë arritur deri në 3.00 marka boshnjake (1.53 euro) për benzinën dhe mbi 4 marka për naftën (1.92 euro), duke shënuar një rritje të ndjeshme krahasuar me muajt e mëparshëm, nga 1.2 euro në shkurt, në një mesatare prej 1.3 euro në mars dhe në 1.7 euro në fund të marsit, me vetëm luhatje të vogla çmimesh mes entiteteve.
Zhvillimet e mëtejshme mbeten kryesisht në nivel spekulimesh, pasi instrumentet që kanë aktualisht në dispozicion qeveritë në Bosnjë-Hercegovinë nuk janë në gjendje t’u përgjigjen në kohë realiteteve të reja të tregut, ndërsa problemi është në thelb i natyrës “procedurale”.
Ndryshe nga Bosnjë-Hercegovina, vendet e rajonit kanë ndërmarrë tashmë masa fiskale, më së shumti në formën e uljes së akcizës ose të TVSH-së.
Masat për të frenuar rritjen e çmimeve përmes kombinimit të kontrollit të çmimeve dhe lehtësive tatimore në Bosnjë-Hercegovinë mbeten ende në pritje.
Për të përshpejtuar procedurat dhe për të mundësuar kompetencat e nevojshme, në mesin e marsit Dhoma e Përfaqësuesve e Asamblesë Parlamentare të Bosnjë-Hercegovinës propozoi dhe miratoi me procedurë të përshpejtuar Projektligjin për ndryshimet në Ligjin për Akcizat në Bosnjë-Hercegovinë.
Ndryshimet e propozuara do t’i jepnin të drejtën Këshillit të Ministrave të Bosnjë-Hercegovinës që, në rast çrregullimesh në treg ose për arsye të tjera të justifikuara, të vendosë për uljen e përkohshme ose heqjen e akcizës për një periudhë deri në gjashtë muaj brenda një viti.
“Meqë në Bosnjë-Hercegovinë autoriteti i vetëm për të ndryshuar nivelin e akcizave i takon Parlamentit të Bosnjë-Hercegovinës, dhe duke qenë se procedurat parlamentare shpesh janë të ngadalta dhe jo mjaftueshëm reaguese në një moment të caktuar, është propozuar një ligj që do t’i lejonte Këshillit të Ministrave të ulë ose të heqë akcizën mbi karburantet në kohë çrregullimesh të tregut. Kjo do të mundësonte një reagim të shpejtë dhe do të ndihmonte në ndaljen e rritjes së menjëhershme të çmimeve të karburanteve, dhe si rrjedhojë edhe të mallrave e shërbimeve të tjera, çka është gjithmonë një efekt zinxhir në treg”, shpjegoi për revistën Monitor Saša Magazinović, deputet i Dhomës së Përfaqësuesve të Asamblesë Parlamentare të Bosnjë-Hercegovinës dhe njëkohësisht propozues i këtyre ndryshimeve.
Ligji është miratuar në Dhomën e Përfaqësuesve dhe ende pret miratimin në Dhomën e Popujve.
Duke komentuar mënyrën se si kanë reaguar vendet e tjera, ai shton se të gjitha vendet e rajonit e kanë përdorur këtë instrument.
“Mali i Zi ka ndërhyrë në nivelin e akcizave, Serbia e ka bërë këtë dy herë, ndërsa edhe vendet e BE-së pranë Bosnjë-Hercegovinës, Hungaria, Kroacia, Sllovenia dhe Italia, kanë ndërhyrë në treg në këtë mënyrë. Ekspertët thonë se kjo është praktikisht mënyra e vetme e drejtë që shteti të ndërhyjë kur çmimet e karburanteve rriten për shkak të një krize globale, dhe ky nuk është thjesht një instrument i përkohshëm për këtë situatë. Ekspertët besojnë se Bosnjë-Hercegovina duhet ta ketë këtë instrument, pasi vendet e tjera tashmë kanë reaguar dhe e kanë pasur më parë këtë mjet”, tha Magazinović.
“Këshilli i Ministrave i Bosnjë-Hercegovinës ende nuk e ka këtë instrument për të ndërhyrë, dhe pikërisht këtë synon të mundësojë ligji i propozuar. Nevoja për këtë konfirmohet edhe nga deklarata e kryetares së Këshillit të Ministrave, e cila e mbështeti këtë ligj”, përfundoi Magazinović për Monitor.
Miratimi i këtij ligji mund të sjellë ulje të çmimeve të karburanteve deri në 50 BAM për litër, në varësi të llojit të karburantit, pa humbje financiare për shtetin.
Bosnjë-Hercegovina është një ekonomi e vogël dhe e varur nga importet. Në mesin e marsit, Qeveria e Federatës së Bosnjë-Hercegovinës miratoi një nismë për pezullimin e përkohshëm të tarifave doganore për importin e naftës dhe produkteve të saj nga vendet e treta, për një periudhë gjashtëmujore. Nisma parashikon heqjen e një tarife doganore prej 10% për produktet e naftës që vijnë nga vendet jashtë Bashkimit Europian, vendeve anëtare të CEFTA-s dhe vendeve me të cilat Bosnjë-Hercegovina ka marrëveshje për marrëdhënie të veçanta, duke përjashtuar ato që janë nën sanksionet e BE-së. Sipas Kryeministrit, kjo masë do ta hapte tregun për naftë nga Shtetet e Bashkuara dhe vende të tjera, gjë që do të ndihmonte në stabilizimin e çmimeve të naftës dhe produkteve të saj, si dhe në uljen e presioneve inflacioniste. Sipas Ligjit për Akcizat në Bosnjë-Hercegovinë, akciza për produktet e naftës paguhet për litër, mbi bazën e sasisë së përcaktuar në temperaturë +15°C, si më poshtë:
a) benzinë pa plumb: 0.35 marka për litër;
b) naftë dhe gazra të tjera vajore: 0.30 marka për litër;
c) vajguri: 0.30 marka për litër;
d) mazut i lehtë dhe shumë i lehtë: 0.45 marka për litër;
e) biokarburante dhe biolëngje: 0.30 marka për litër. Një tarifë rrugore, si formë takse indirekte, aplikohet gjithashtu në nivel total prej 0.40 marka për litër, e përbërë nga:
a) 0.15 marka për litër karburant, ose për kilogram gaz të lëngshëm, për rrugët;
b) 0.25 marka për litër karburant, nga të cilat 0.20 marka shkojnë për ndërtimin e autostradave dhe 0.05 marka për ndërtimin dhe rikonstruksionin e rrugëve të tjera. Kjo tarifë nuk aplikohet për vajgurin dhe mazutin e lehtë. Në Federatën e Bosnjë-Hercegovinës mbetet në fuqi vendimi për kufizimin e marzheve të fitimit, të vendosura në 0.25 marka për litër në tregtinë me pakicë, si një mekanizëm i rëndësishëm për mbrojtjen e konsumatorit. Çmimet e karburanteve nuk mund të rriten pa miratimin dhe mbikëqyrjen e qeverisë. “Si në çdo rast tjetër, ekonomia e Bosnjë-Hercegovinës tregon sa e vogël dhe e varur është, si nga importi i lëndëve të para dhe inputeve, ashtu edhe nga eksportet dhe integrimi në zinxhirët globalë të furnizimit në industrinë e orientuar nga eksporti. Ne e dimë që 75% e eksporteve tona lidhen me BE-në. Duke parë të gjitha zhvillimet, çdo problem apo krizë që prek aktorët kryesorë në zinxhirët globalë të furnizimit në industrinë automotive, përpunimin e drurit dhe më gjerë në industrinë metalike dhe elektrike reflektohet drejtpërdrejt tek kompanitë që janë nënkontraktore”, tha për Monitor Mirsad Jašarspahić, President i Dhomës së Ekonomisë së Federatës së Bosnjë-Hercegovinës. Lufta në Iran dhe bllokimi i Ngushticës së Hormuzit në dalje të Gjirit Persik tregojnë se sa e varur është bota nga rrjedhat logjistike dhe rrugët e transportit, shton ai. Ai thekson se nuk është rastësi që zonat industriale shpesh janë ndërtuar pranë nyjeve hekurudhore dhe porteve, për të ulur kostot, ndërsa infrastruktura logjistike lejon që një produkt të lëvizë hap pas hapi në zinxhirin e furnizimit dhe të rrisë nivelin e përpunimit përfundimtar. “Çdo mall apo produkt sot ka të përfshira kostot e transportit në strukturën e çmimit, çka do të thotë se ndikimi mund të llogaritet për secilin veçmas. Ne besojmë se kjo mund të trajtohet përmes heqjes ose pezullimit të përkohshëm të akcizës për karburantet. Ajo që kemi kërkuar nga shteti është pikërisht pezullimi ose heqja e përkohshme e akcizës. Ky është i vetmi segment ku shteti mund të heqë dorë nga një pjesë e të ardhurave për të zbutur efektet e krizës, pasi nuk kemi rezerva strategjike të mjaftueshme për t’i shitur me çmimet e mëparshme”, shpjegoi ai. Duke komentuar nismën për të “zhbllokuar” procedurat, ai thekson se Këshilli i Ministrave tashmë ka kompetencë për të vepruar në situata krize dhe force madhore, siç është rritja e shpejtë e çmimeve të karburanteve në muajt e fundit. “Vendime të ngjashme janë marrë edhe gjatë pandemisë COVID-19 në disa procese prokurimi. Në situata krize mund të veprohet në këtë mënyrë. Çdo industri preket, por në sektorin e transportit kostot po rriten tashmë. Problemi është se disa kompetenca janë në nivel entitetesh dhe të tjera në nivel shteti”, tha ai. Megjithatë, sipas Admir Čavalić, deputet në Parlamentin e Federatës së Bosnjë-Hercegovinës dhe kryetar i Komisionit për Politikë Ekonomike dhe Financiare, aktualisht mungon si vullneti politik, ashtu edhe kapaciteti për masa mbështetëse. “Buxhetet aktuale nuk kanë kapacitet për subvencione të rëndësishme për kompanitë e transportit dhe nuk kam vërejtur vullnet politik për masa të tilla”, tha ai për Monitor. Ai shton se masat në nivel entitetesh janë të kufizuara dhe nuk mund të kenë ndikim të madh. Qeveria e Republikës Srpska ka vendosur gjithashtu kufij për marzhet në formimin e çmimeve të karburanteve, me një maksimum prej 0.06 marka për litër për shitjen me shumicë dhe 0.25 marka për litër për shitjen me pakicë. “Kemi parë pasoja negative që kanë përforcuar ndjeshëm inflacionin. Vitin e kaluar inflacioni ishte 4%, dhe kjo do ta rrisë më tej. Kjo do të reflektohet në çmimet e produkteve përfundimtare, sidomos ushqimet dhe mallrat bazë”, tha ai. Ai thekson se, ndryshe nga disa vende të tjera, Bosnjë-Hercegovina nuk ka infrastrukturë të zhvilluar përtej transportit, ndaj efektet janë më të theksuara. Nafta ka pasur rritje më të fortë çmimi se benzina, pasi shumica e automjeteve në vend janë më të vjetra dhe përdorin naftë. “Në fund, këto kosto do t’i kalojnë konsumatorit. Nuk pres rritje të madhe të çmimeve nëse armëpushimi mbahet dhe nuk ka përshkallëzim. Me zhbllokimin e Ngushticës së Hormuzit, pritet rënie ose të paktën stabilizim i çmimeve. Megjithatë, kjo nuk do të thotë që kostot shtesë nuk do të reflektohen në jetesën e përditshme dhe në rënien e standardit të jetesës”, përfundoi ai.
Rritje të lehta të çmimeve të ushqimeve tashmë të dukshme
Çmimet e ushqimeve në Bosnjë-Hercegovinë nisën të rriten që në fillim të vitit dhe, me zhvillimet aktuale, priten rritje të mëtejshme.
Si zakonisht, pagat dhe pensionet, që mbajnë barrën e rritjes së çmimeve, nuk po ecin në të njëjtin ritëm me tregun, duke ndikuar drejtpërdrejt në standardin e jetesës së qytetarëve.
Kështu, “shporta sindikale e konsumit”, e llogaritur nga Lidhja e Sindikatave të Pavarura të Bosnjë-Hercegovinës për marsin 2026, arriti në 3,335.50 marka.
Paga mesatare neto e paguar në Federatën e Bosnjë-Hercegovinës për janarin 2026 ishte 1,671.00 marka, ndërsa paga minimale, sipas vendimit të qeverisë së Federatës, është 1,027.00 marka.
Mbulesa e shportës sindikale nga paga mesatare ishte 50.10%, ndërsa nga paga minimale vetëm 30.79%.
Për krahasim, në shkurt, shporta sindikale ishte 3,300.70 marka.
Rritja më e madhe e çmimeve është shënuar në transport; tarifa fillestare e taksisë në Sarajevë është tashmë 3.50 marka, ndërsa çdo kilometër kushton 2.30 marka.
Para rritjes, tarifa fillestare ishte 2.50 marka dhe një kilometër kushtonte 1.50 marka.
Qeveria e Federatës së Bosnjë-Hercegovinës ka vendosur kontroll çmimesh për disa produkte, çka do të thotë se në shumicën e tregjeve çmimet e një liste mallrash janë “ngrirë”.
Ky program është në fuqi që prej vitit 2023 dhe u zgjat në fund të shkurtit për shkak të situatës aktuale.
Rritje e lehtë e inflacionit të pritshëm për 2026
“Shifrat e marsit tregojnë një rritje të lehtë të inflacionit të pritshëm për vitin 2026, me një projeksion prej 3.40%, që është 0.20 pikë përqindje më i lartë krahasuar me raundin e dhjetorit. Në të njëjtën kohë, për vitin 2027 pritet një stabilizim gradual i inflacionit, me një projeksion prej 2.70%.
Rënia e pritshmërive inflacioniste gjatë kësaj periudhe sugjeron një supozim se presionet e jashtme do të zbuten gradualisht dhe se do të ketë stabilizim të mjedisit ekonomik dhe qetësim të tendencave inflacioniste. Dinamika e inflacionit në ekonomitë moderne është rezultat i ndërveprimit kompleks të faktorëve globalë dhe vendas, me vitet e fundit të shënuara veçanërisht nga ndërprerjet në zinxhirët e furnizimit, rritja e çmimeve të energjisë dhe tensionet gjeopolitike, përfshirë përshkallëzimin e konflikteve të armatosura mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit.
Këta faktorë kanë çuar në një rritje të ndjeshme të çmimeve në nivel global, duke ndikuar edhe ekonomitë më të vogla dhe më të hapura. Në Bosnjë-Hercegovinë, presionet inflacioniste kanë qenë kryesisht të importuara, për shkak të varësisë së lartë nga lëvizjet e çmimeve në tregjet ndërkombëtare, veçanërisht në segmentin e ushqimeve dhe energjisë. Në të njëjtën kohë, faktorët vendas, si konsumi dhe struktura e tregut, kanë ndikuar gjithashtu në dinamikën e rritjes së çmimeve.
Në një mjedis të tillë, monitorimi i pritshmërive për inflacionin dhe lëvizjeve të çmimeve bëhet veçanërisht i rëndësishëm, pasi mundëson kuptimin në kohë të tendencave dhe rreziqeve të mundshme. Stabilizimi i inflacionit në periudhën në vijim do të varet në masë të madhe nga zbutja e pasigurive globale, lëvizjet e çmimeve të mallrave kryesore, si dhe nga politikat ekonomike në nivel ndërkombëtar dhe vendas”, thuhet në rezultatet e anketës së marsit 2026 për pritshmëritë inflacioniste të Bankës Qendrore të Bosnjë-Hercegovinës, të cilat përbëjnë një tregues të rëndësishëm pasi ndikojnë në vendimmarrjen e aktorëve ekonomikë lidhur me konsumin, kursimet dhe investimet, si dhe në hartimin e politikave ekonomike.
Ky artikull është shkruar posaçërisht për Monitor
*Naida Kurdija është gazetare me bazë në Sarajevë, në Bosnjë-Hercegovinë, me përvojë në trajtimin e një game të gjerë temash, me fokus të veçantë te rrëfimi gazetaresk dhe gazetaria investigative.
Postimi ” Masat fiskale për krizën e çmimeve të naftës, Bosnjë-Hercegovina peng e procedurave ” eshte marre nga Revista Monitor.
